Gác lửng (tầng lửng) trong nhà ống là một sàn phụ chen giữa hai tầng chính, thường chỉ phủ một phần mặt bằng, để lấy thêm chỗ làm kho, phòng làm việc hay chỗ ngủ mà không phải xây thêm cả tầng. Gác lửng đáng làm khi tầng dưới đủ cao để cả trên lẫn dưới vẫn đứng thẳng thoải mái, và khi phần còn lại để trống giữ được ánh sáng, gió cho tầng trệt. Làm thấp quá, kín quá, gác lửng biến cả hai tầng thành hai cái hộp bí.
Gác lửng, gác xép, tầng lửng: gọi khác nhau thế nào
Trong đời sống, mấy chữ này hay được dùng lẫn:
- Gác xép thường chỉ một sàn nhỏ, có khi bằng gỗ hoặc khung sắt, ghép thêm vào nhà cũ để làm chỗ ngủ hay chứa đồ, lên bằng thang gỗ hay thang sắt dốc.
- Gác lửng, tầng lửng thường chỉ sàn bê tông xây cùng nhà, nằm giữa tầng trệt và tầng hai, có cầu thang hẳn hoi.
Trong hồ sơ xây dựng, "tầng lửng" là khái niệm có quy định riêng: có diện tích tối đa so với sàn tầng ngay dưới, và có trường hợp được hoặc không được tính là một tầng khi xét chiều cao, số tầng cho phép của khu phố. Những con số này nằm trong quy chuẩn xây dựng hiện hành và giấy phép của từng nhà, nên khi xây mới hoặc làm thêm, cần hỏi kiến trúc sư và cơ quan cấp phép ở phường, đừng tự ý.
Vì sao nhà ống hay có gác lửng
Nhà ống ở phố thường có tầng trệt cao hơn các tầng trên, để làm cửa hàng cho thoáng, cho mát, cho biển hiệu. Khi tầng trệt cao, người ta tận dụng nửa trên làm thêm một sàn ở phía sau hoặc phía trên quầy hàng. Gác lửng giải quyết mấy nhu cầu rất thật:
- Kho hàng ngay trên cửa hàng, khỏi phải bê lên tầng hai.
- Chỗ nghỉ của người trông cửa hàng giữa trưa, gần mà vẫn khuất.
- Phòng làm việc, góc học cho con ở nhà đông người.
- Không gian thông tầng phía trước: phần trước để trống cao gấp đôi, nhìn lên thấy rộng, gác lửng lùi vào phía sau.
Ở Hội An và phố cổ Hà Nội xưa, gác trên gian trước của nhà gỗ cũng là một dạng gác lửng: chứa hàng, để đồ khi lụt, ngủ trưa. Gác lửng hôm nay là hậu duệ bê tông của cái gác gỗ ấy.
Chiều cao: thước đo quyết định gác lửng có dễ chịu không
Một gác lửng chia một tầng cao thành hai phần, nên cả phần dưới lẫn phần trên đều thấp hơn tầng bình thường. Vài mốc để hình dung:
| Chiều cao thông thuỷ (từ sàn đến trần, dầm) | Cảm giác thường gặp | Hợp để làm gì |
|---|---|---|
| Dưới khoảng 2 m | Người cao phải cúi, bí bách, không lắp được quạt trần | Chỉ để kho, ít lên xuống |
| Khoảng 2,2–2,4 m | Đứng thẳng được, hơi thấp, cần thông gió tốt | Kho, phòng làm việc nhỏ, chỗ ngủ phụ |
| Từ khoảng 2,6 m trở lên | Gần như một phòng bình thường | Phòng ở, phòng học, phòng sinh hoạt |
Các mốc trên là cảm nhận phổ biến, không phải quy chuẩn. Chiều cao tối thiểu theo quy định cho từng loại phòng nên hỏi kiến trúc sư. Điều chắc chắn: nếu phải chọn, hãy để phần dưới (tầng trệt có khách, có xe, có bếp) cao hơn phần trên.
Một chuyện hay bị quên: dầm bê tông, ống nước, máng đèn treo bên dưới sàn lửng làm chiều cao thật thấp hơn trên bản vẽ. Nên đo từ sàn đến đáy dầm, không phải đến mặt dưới của sàn.
Đừng để gác lửng nuốt mất ánh sáng
Lỗi lớn nhất của gác lửng nhà ống là làm kín hết chiều ngang, phủ gần hết mặt bằng. Khi đó tầng trệt mất hẳn ánh sáng từ trên xuống, gió từ mặt tiền cũng không vào sâu được. Một vài nguyên tắc giúp tránh:
- Chừa khoảng thông tầng: để trống một phần phía trước hoặc dọc cầu thang, cho tầng trệt có chiều cao kép ở ít nhất một đoạn.
- Lan can thoáng thay vì tường kín: mặt gác nhìn xuống tầng dưới nên dùng lan can, không xây tường đặc, để ánh sáng và gió đi qua (nhớ chuyện an toàn trẻ em ở dưới).
- Không đặt gác lửng chắn ngay dưới giếng trời: giếng trời là nguồn sáng của tầng trệt, gác lửng che lên thì giếng trời gần như vô dụng.
- Thông gió riêng cho gác: không khí nóng dồn lên chỗ cao, gác lửng là nơi nóng nhất của tầng. Cần cửa sổ, ô thoáng hoặc quạt hút.
Gác lửng làm thêm vào nhà cũ: điều phải hỏi trước
Nhiều gia đình muốn làm thêm một sàn lửng bằng khung thép, sàn gỗ hay tấm bê tông nhẹ vào nhà đang ở. Đây là việc đụng tới kết cấu, cần cẩn trọng:
- Tường, cột cũ có chịu được không? Bắt dầm thép vào tường gạch cũ, cột cũ là thêm tải trọng mà ngôi nhà không được tính từ đầu. Phải có kỹ sư kết cấu xem và tính.
- Sàn chịu được bao nhiêu? Kho hàng nặng khác hẳn một chiếc giường. Nói rõ với kỹ sư gác lửng sẽ dùng để làm gì.
- Có cần xin phép không? Làm thêm sàn có thể làm thay đổi diện tích sàn, số tầng của nhà so với giấy phép. Nên hỏi phường trước khi làm.
- Thoát hiểm thế nào? Gác lửng chỉ có một thang dốc lên, nếu có cháy ở dưới thì người ở trên ra bằng đường nào?
- Điện trên gác: dây điện, ổ cắm, đèn mới cần thợ điện có nghề đi đường dây đúng, có aptomat bảo vệ, không câu nối tạm.
Thang lên gác lửng
Gác lửng hay đi kèm thang dốc, thang xoắn, thang "bậc so le" để tiết kiệm chỗ. Với gác dùng thường xuyên, nhất là có người già hay trẻ nhỏ lên xuống, nên dùng thang có bậc đủ rộng, tay vịn chắc và đèn sáng, theo đúng những nguyên tắc của cầu thang chính. Thang leo gần như thẳng đứng chỉ nên dùng cho kho ít lên.
Góc nhìn hôm nay: gác lửng dùng vào việc gì là hợp
- Hợp: kho hàng nhẹ, phòng làm việc ban ngày, góc đọc sách, chỗ nghỉ trưa, phòng chơi của trẻ lớn có lan can an toàn.
- Cân nhắc: phòng ngủ chính (thấp, nóng về đêm), phòng của người già (lên xuống thang), bếp (khói và nhiệt dồn dưới trần thấp, khó thoát).
- Không nên: chứa xăng dầu, gas, hoá chất; đặt bình nóng lạnh, bồn nước nặng nếu kỹ sư chưa tính.
Trước khi quyết định làm gác lửng, thử đứng ở tầng trệt nhà mình, hình dung một sàn nằm ngang đầu người, rồi tự hỏi: ánh sáng sẽ đi vào bằng lối nào? Nếu không trả lời được, nên mang câu hỏi đó đến kiến trúc sư trước khi gọi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Gác lửng là gì?
Gác lửng hay tầng lửng là sàn phụ nằm giữa hai tầng chính, thường chỉ phủ một phần mặt bằng, dùng làm kho, phòng làm việc hoặc chỗ nghỉ. Nhà ống hay làm gác lửng ở tầng trệt vì tầng này thường cao hơn các tầng trên.
Gác lửng cao bao nhiêu là vừa?
Theo cảm nhận phổ biến, chiều cao thông thuỷ dưới khoảng 2 m chỉ hợp làm kho, khoảng 2,2–2,4 m đứng thẳng được, từ khoảng 2,6 m gần như phòng bình thường. Chiều cao tối thiểu theo quy định nên hỏi kiến trúc sư, và nhớ đo tới đáy dầm.
Làm gác lửng có cần xin phép không?
Làm thêm sàn lửng có thể thay đổi diện tích sàn và số tầng so với giấy phép, và tầng lửng có quy định riêng trong quy chuẩn xây dựng. Nên hỏi kiến trúc sư và cơ quan cấp phép ở phường trước khi làm.
Làm gác lửng khung thép trong nhà cũ có an toàn không?
Chỉ an toàn khi kỹ sư kết cấu kiểm tra tường, cột cũ và tính tải trọng theo đúng mục đích sử dụng. Bắt dầm thép tuỳ tiện vào tường gạch cũ có thể gây nứt, lún.
Vì sao làm gác lửng xong tầng dưới tối hẳn?
Thường vì gác phủ kín chiều ngang hoặc che mất giếng trời, chặn ánh sáng từ trên xuống và gió từ mặt tiền. Chừa khoảng thông tầng và dùng lan can thoáng thay tường kín giúp giảm bớt.
