Nhà ống là gì: vì sao phố Việt dày đặc nhà mặt tiền hẹp, sâu hun hút

Nhà ống là kiểu nhà phố có mặt tiền hẹp, thường chỉ khoảng 3–5 m, nhưng chạy sâu vào trong hàng chục mét và xây cao nhiều tầng, nhà nọ áp sát nhà kia. Phố Việt dày đặc nhà ống vì đất mặt đường xưa nay là thứ quý nhất: ai cũng muốn có một khúc mặt phố để buôn bán, nên lô đất bị chia hẹp theo chiều ngang và kéo dài theo chiều sâu. Phần còn lại là chuyện chia thừa kế, quy hoạch chia lô và làn sóng tự xây nhà sau Đổi mới.

Nhà ống trông như thế nào

Đứng ngoài phố, nhà ống là một dải mặt tiền đứng thẳng như cuốn sách trên giá, kẹp giữa hai nhà hàng xóm. Đi vào trong mới thấy đặc điểm thật của nó:

• Hẹp và sâu: tỉ lệ ngang – sâu có khi tới 1:5, 1:10. Ở phố cổ Hà Nội có những căn rộng chưa tới 3 m mà sâu vài chục mét, thông từ phố này sang ngõ sau.
• Hai mặt bịt kín: hai bên là tường chung hoặc tường sát vách, nên ánh sáng và gió chỉ vào được từ mặt trước, mặt sau và từ trên xuống.
• Phát triển theo chiều đứng: đất ít thì xây cao. Nhà ống thành phố hôm nay phổ biến từ 3 đến 5 tầng, cầu thang là xương sống nối mọi tầng.
• Tầng trệt mở ra phố: gian ngoài cùng thường là chỗ để xe, bán hàng hoặc tiếp khách, nghĩa là nửa riêng tư, nửa công cộng.

Người Sài Gòn hay gọi là "nhà phố", người Hà Nội quen "nhà ống". Trong tài liệu kiến trúc tiếng Anh, kiểu nhà này thường được gọi là tube house và được xem như một nét nhận diện của đô thị Việt Nam.

Vì sao lô đất lại hẹp và sâu

Mặt phố là tiền

Nguyên nhân chắc chắn nhất là kinh tế. Phố buôn bán sống nhờ người đi qua cửa. Một mét mặt tiền là một mét quầy hàng, nên ai cũng muốn chia mặt phố ra cho thật nhiều nhà cùng có cửa hàng. Kết quả là mỗi nhà chỉ được một khúc ngắn ngoài đường, muốn rộng thì phải lấn sâu vào trong. Điều này không riêng Việt Nam: phố buôn ở Hội An, ở Chợ Lớn, ở Penang hay Singapore đều có dãy nhà hẹp sâu tương tự.

Giả thuyết thuế theo mặt tiền

Với phố cổ Hà Nội, chuyện nhà hẹp thường được giải thích là do thuế xưa tính theo bề ngang mặt tiền, nên người ta thu hẹp mặt phố để đóng ít thuế. Đây là giải thích được nhắc rất nhiều, nhưng nên coi là một giả thuyết hơn là sự thật đã được sử liệu khẳng định. Một giai thoại giống hệt cũng gắn với những ngôi nhà hẹp bên kênh ở Amsterdam. Điều chắc chắn hơn là áp lực buôn bán và chia đất mặt phố; thuế, nếu có, chỉ là một lực đẩy thêm.

Chia thừa kế theo chiều dọc

Một lô đất mặt phố khi chia cho các con thường được cắt theo chiều dọc, để đứa con nào cũng giữ được một phần mặt đường. Qua vài đời, lô vốn đã hẹp càng hẹp thêm. Nhiều căn nhà ống "siêu mỏng" ở thành phố là kết quả của những lần chia như vậy.

Quy hoạch chia lô hiện đại

Từ cuối thập niên 1980, khi người dân được tự xây nhà, các khu đất mới ở ven đô cũng được chia thành lô nhỏ cùng khổ, quay mặt ra đường, xếp liền nhau. Nhà nhà tự xây theo nhu cầu, cao thấp khác nhau, tạo nên dãy phố "răng cưa" quen thuộc. Các khu đô thị mới sau này làm nhà liền kề đồng bộ hơn, nhưng về bản chất vẫn là nhà ống: hẹp ngang, sâu, chung tường.

Các kiểu nhà ống ở Việt Nam

Sống trong nhà ống: được gì, mất gì

Nhà ống không phải lựa chọn tình cờ. Nó có những cái lợi rất thật với gia đình phố:

• Vừa ở vừa làm ăn: tầng trệt mở cửa hàng, các tầng trên để ở. Cả nhà sống ngay trên nguồn thu nhập.
• Có sổ riêng, có đất riêng: khác căn hộ chung cư, nhà ống là một mảnh đất trọn vẹn, xây thêm hay sửa chữa tự quyết trong khuôn khổ cấp phép.
• Chia tầng theo thế hệ: ông bà một tầng, vợ chồng con cái một tầng, vẫn chung một mái nhà.

Cái giá phải trả cũng rõ không kém:

• Thiếu sáng và gió ở giữa nhà: các phòng nằm giữa không có cửa sổ ra ngoài, dễ tối, bí, ẩm.
• Leo cầu thang cả ngày: nhà 4–5 tầng là bếp một nơi, phòng ngủ một nẻo, phơi đồ tít trên cùng. Với người già và trẻ nhỏ, cầu thang là chuyện an toàn hằng ngày.
• Nóng: mặt tiền hướng Tây hoặc mái bê tông phơi nắng làm cả nhà hầm hập về chiều.
• Phụ thuộc hàng xóm: chung tường, chung móng, nhà bên xây sửa là nhà mình nghe, có khi thấm.
• Thoát hiểm khó: chỉ một lối ra mặt tiền, nếu lại bịt kín bằng khung sắt thì rất nguy hiểm khi có cháy.

Ba câu nên tự hỏi khi chọn mua hoặc thuê nhà ống

1. Nhà lấy sáng, lấy gió từ đâu? Có giếng trời, ô thoáng, cửa sau không, hay chỉ trông vào mặt tiền? Thử tắt hết đèn lúc ban ngày và đi một vòng các tầng.
2. Mặt tiền quay hướng nào? Hướng Tây thì chiều nóng gắt, cần có lớp che. Hỏi người đang ở xem phòng nào nóng nhất lúc 4 giờ chiều.
3. Có lối thoát thứ hai không? Ban công, sân thượng có cửa mở được ra ngoài, khung sắt có ô mở từ bên trong. Đây là câu hỏi đáng giá nhất mà ít người nhớ hỏi.

Nếu định sửa hoặc xây lại, nên mang những câu này đến kiến trúc sư trước khi bàn chuyện vật liệu.

Góc nhìn hôm nay

Nhà ống từng bị coi là "mớ hỗn độn" của đô thị: mỗi nhà một chiều cao, một màu sơn, dây điện chằng chịt. Nhưng nhiều kiến trúc sư nhìn nó khác: đây là lời giải rất linh hoạt của người dân cho bài toán đất ít, người đông, vừa ở vừa làm ăn. Những công trình nhà ống được giới kiến trúc quốc tế chú ý thường không phá bỏ hình dạng hẹp sâu, mà làm cho nó thở được, bằng giếng trời, cây xanh và lớp vỏ che nắng.

Muốn hiểu nhà ống từ gốc, có thể đến xem ngôi nhà di sản 87 Mã Mây trong phố cổ Hà Nội, nơi giữ được bố cục nhà trước, sân trong, nhà sau. Ở Hội An, nhiều nhà cổ trên các phố Trần Phú, Nguyễn Thái Học mở cửa cho khách vào xem, thấy rõ cách một căn nhà gỗ hẹp chạy sâu từ phố này ra phía sông. Đi xong rồi về nhìn lại căn nhà mình, sẽ thấy nó là hậu duệ của những ngôi nhà ấy.