Shophouse là gì: nhà phố buôn bán ở Hội An, Chợ Lớn và Đông Nam Á

Shophouse là nhà phố hai chức năng: tầng dưới mở cửa buôn bán, tầng trên và phía sau là chỗ ở của gia đình chủ tiệm. Kiểu nhà này có mặt khắp các phố buôn Đông Nam Á, từ Hội An, Chợ Lớn đến Penang, Melaka và Singapore, và chính là họ hàng gần của nhà ống Việt. Hôm nay chữ "shophouse" còn được giới bất động sản dùng cho căn nhà phố thương mại trong dự án, nghĩa hẹp hơn và cần đọc kỹ giấy tờ.

Shophouse là gì

Gốc của chữ rất đơn giản: shop là cửa hàng, house là nhà. Một shophouse truyền thống có ba phần nối tiếp nhau theo chiều sâu:

• Gian trước mở ra phố, là cửa hàng, xưởng nhỏ hoặc chỗ giao dịch.
• Phần giữa có sân trong hoặc giếng trời, lấy sáng, thoát nước mưa, làm chỗ nấu nướng, giặt giũ.
• Phần sau và tầng trên là phòng ở, kho hàng, có khi thông ra một phố hoặc bến sông khác.

Mặt tiền hẹp, nhà nối nhà thành dãy, chung tường hai bên. Nghe thì giống nhà ống, và quả thật về hình dạng là cùng một họ. Khác ở chỗ chữ shophouse nhấn vào chức năng buôn bán, còn nhà ống nhấn vào hình dạng. Một nhà ống chỉ để ở thì không còn là shophouse.

Shophouse Hội An: nhà gỗ thông hai phố

Phố cổ Hội An, nay thuộc TP Đà Nẵng, được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1999. Một phần lớn giá trị nằm ở những dãy nhà phố buôn bán còn giữ được từ thời thương cảng. Điểm chắc chắn có thể thấy tận mắt:

• Khung gỗ, mái ngói âm dương, tường gạch hai bên, nhà nhiều gian nối nhau theo chiều sâu.
• Nhà thông hai mặt: nhiều căn chạy từ phố Trần Phú sang phố Nguyễn Thái Học, phía sau hướng ra sông Hoài. Hàng hoá từ thuyền đưa thẳng vào kho phía sau, bán ra ở gian trước.
• Sân trong giữa nhà trước và nhà sau, vừa lấy sáng vừa là chỗ hứng mưa.
• Gác trên gian trước để chứa hàng và để đồ khi lụt, vì Hội An gần như năm nào cũng có nước lên phố.

Những nhà như nhà cổ Tấn Ký, nhà cổ Phùng Hưng thường mở cửa đón khách, đi một lượt là thấy rõ dòng chảy "thuyền – kho – sân – cửa hàng – phố" của một gia đình buôn.

Sài Gòn và Chợ Lớn: phố buôn của nhiều lớp người

Ở Sài Gòn, khu Chợ Lớn là nơi đậm chất shophouse nhất: những dãy nhà phố hai ba tầng của các gia đình người Hoa, tầng dưới bán thuốc bắc, vải, đồ khô, tầng trên ở, nhà nọ sát nhà kia quanh chợ và các hội quán. Thời Pháp, các phố trung tâm Sài Gòn có thêm những dãy nhà phố tường gạch, mặt tiền trang trí, ban công sắt, nhưng bên trong vẫn là mô hình cửa hàng dưới, nhà ở trên.

Từ cuối thế kỷ 20, nhà phố tự xây trong thành phố tiếp tục mô hình ấy: tiệm tạp hoá, tiệm sửa xe, quán cơm ở tầng trệt, gia đình sống phía trên. Có thể nói, phần lớn nhà ống mặt tiền ở Việt Nam đều từng hoặc đang là một shophouse theo nghĩa rộng.

Đọc một shophouse cũ ngay trên phố mình

Không cần đến phố cổ mới thấy shophouse. Đi trên một con phố buôn lâu đời ở bất kỳ thành phố nào, có thể nhận ra dấu vết của nó qua vài chi tiết:

• Cửa tầng trệt rộng gần hết mặt tiền, ngày xưa là cửa ván, cửa xếp, nay là cửa cuốn. Nhà chỉ để ở thường có cửa nhỏ hơn và tường kín hơn.
• Tầng trên lùi vào hoặc có ban công, cửa sổ nhỏ, có khi còn cửa chớp gỗ, dấu hiệu phần ở tách khỏi phần bán.
• Một cửa phụ nhỏ cạnh cửa hàng dẫn thẳng lên cầu thang, để người nhà ra vào khi tiệm đã đóng.
• Dãy nhà cùng chiều cao tầng một, cho thấy chúng từng được xây cùng thời, trước khi mỗi nhà tự nâng tầng theo cách riêng.

So sánh với shophouse các nước trong vùng

Hành lang có mái che chạy dọc trước dãy nhà ở Singapore, Malaysia được gọi là five-foot way. Quy định về lối đi này thường được gắn với quy hoạch thời Stamford Raffles ở Singapore đầu thập niên 1820. Ở Việt Nam không có hành lang chung kiểu đó, nhưng hè phố trước nhà làm đúng việc tương tự: chỗ bày hàng, chỗ ngồi uống nước, chỗ trú mưa của người qua đường.

Shophouse trong dự án bất động sản hôm nay

Khi đọc quảng cáo nhà đất, chữ "shophouse" thường chỉ hai loại:

• Nhà phố thương mại liền kề trong khu đô thị: nhà ống xây đồng bộ, tầng trệt thiết kế để kinh doanh.
• Căn thương mại ở khối đế chung cư: các căn tầng một, tầng hai của toà nhà, có cửa riêng ra đường.

Hai loại này khác nhau rất nhiều về giấy tờ, thời hạn sử dụng đất, quyền xây sửa và quyền ở. Trước khi mua hay thuê, nên đọc kỹ giấy chứng nhận, hợp đồng, quy chế quản lý toà nhà (nếu có) và hỏi người có chuyên môn pháp lý. Đừng để chữ "shophouse" làm mình nghĩ nó giống hệt căn nhà phố tự có đất của ông bà.

Sống trong một shophouse: những điều gia đình nào cũng gặp

Dù là nhà gỗ Hội An hay nhà bê tông khu đô thị, gia đình sống trên cửa hàng của mình đều gặp chung mấy chuyện:

• Ranh giới giữa khách và nhà: cần một chỗ "dừng" rõ ràng, khách không đi thẳng vào bếp, trẻ con không chạy ra quầy.
• Giờ giấc: cửa hàng mở sớm, đóng muộn, nhịp sinh hoạt cả nhà phải theo.
• Hàng hoá chiếm chỗ: kho dễ lấn sang cầu thang, lối đi, đây là chuyện an toàn chứ không chỉ chuyện gọn.
• Mùi, tiếng ồn, nhiệt từ hoạt động buôn bán bốc lên các tầng trên, nhất là quán ăn.

Việc bố trí tầng trệt cho vừa ở vừa buôn được bàn riêng trong bài về tầng trệt nhà ống.

Góc nhìn hôm nay: đi xem shophouse ở đâu

Ở Hội An, đi bộ dọc Trần Phú rồi vòng ra Nguyễn Thái Học, Bạch Đằng là thấy được cả hai mặt của một dãy shophouse: mặt phố và mặt sông. Nên đi sáng sớm, khi phố còn vắng, mới nhìn rõ mái, cửa và đường nét nhà. Ở TP.HCM, dạo quanh khu Chợ Lớn sẽ gặp những dãy nhà phố cũ xen giữa nhà mới, dấu vết của phố buôn người Hoa. Nếu có dịp sang Penang, Melaka hay Singapore, so sánh với nhà mình sẽ thấy rõ một điều: cách sống "dưới bán, trên ở" là nếp chung của cả một vùng buôn bán nhiệt đới, không phải chuyện riêng của phố Việt.