Nhà ống hướng Tây nóng vì nắng chiều chiếu gần như vuông góc vào mặt tiền đúng lúc không khí đã nóng nhất trong ngày, và tường bê tông, gạch ngấm nhiệt rồi toả vào nhà tới tận đêm. Cách chống nóng hiệu quả nhất là chặn nắng từ bên ngoài trước khi nó chạm tường và kính: lam che, ban công lùi, lớp vỏ thứ hai, cây xanh. Sau đó mới đến chuyện bố trí phòng, chọn kính, rèm và thông gió để xả nhiệt.
Vì sao hướng Tây nóng hơn các hướng khác
Ở Việt Nam, mặt trời buổi chiều chiếu từ phía Tây với góc thấp. Buổi trưa, nắng gần như rọi từ đỉnh đầu nên mái chịu nhiều nhất, mặt tiền ít bị chiếu thẳng. Từ khoảng 2–3 giờ chiều trở đi, mặt trời hạ thấp dần và nắng đập thẳng vào mặt đứng hướng Tây. Ba điều cộng lại làm hướng này khó chịu nhất:
- Trùng giờ nóng nhất: nhiệt độ không khí thường cao nhất vào đầu buổi chiều, nắng Tây lại đến đúng lúc đó.
- Góc chiếu thấp: mái hiên, ô văng ngắn che được nắng trưa nhưng gần như vô dụng với nắng chiều xiên ngang.
- Tường tích nhiệt: tường gạch, bê tông hấp thu nhiệt suốt buổi chiều rồi toả ngược vào phòng khi trời đã tối. Đó là lý do phòng hướng Tây vẫn hầm hập lúc 9–10 giờ đêm.
Với nhà ống, mặt tiền là một trong rất ít mặt tiếp xúc với bên ngoài, nên một mặt tiền hướng Tây gần như quyết định cái nóng của cả nhà.
Nguyên tắc số một: che bên ngoài, không phải bên trong
Rèm dày bên trong cửa kính cũng chặn được nắng chiếu vào mắt, nhưng nhiệt đã lọt qua kính và nằm lại trong phòng. Che từ bên ngoài thì nắng bị chặn trước khi chạm kính và tường, phần nhiệt toả ra ở ngoài trời. Đây là nguyên lý cơ bản mà kiến trúc nhiệt đới nào cũng dựa vào.
| Cách che | Hoạt động thế nào | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Lam đứng hoặc lam xoay | Các tấm dọc chắn nắng xiên chiều, vẫn cho gió và một phần ánh sáng qua | Với nắng Tây, lam đứng hiệu quả hơn lam ngang; lam xoay chỉnh được theo giờ |
| Ban công, lô gia lùi sâu | Cửa kính lùi vào trong, phần mái và tường hai bên tạo bóng | Mất một ít diện tích phòng nhưng được một "vùng đệm" mát |
| Lớp vỏ thứ hai | Một lớp gạch thông gió, lưới, tấm đục lỗ hoặc giàn cây đặt cách tường chính một khoảng | Khoảng hở giữa hai lớp phải thoáng để nhiệt thoát lên, không bịt kín |
| Giàn cây leo, cây trong bồn | Lá hấp thu và che nắng, hơi nước từ lá làm mát không khí quanh mặt tiền | Cần bồn chống thấm, đường thoát nước và lối chăm cây an toàn |
| Mái hiên, mành ngoài cuốn được | Che tạm cho cửa kính lớn ở tầng trệt | Phải chịu được gió mạnh, thu gọn trước bão |
Bố trí phòng: đặt "vùng đệm" ở phía Tây
Khi còn được chọn (xây mới hoặc cải tạo lớn), cách rẻ nhất để chống nóng là đặt những không gian ít dùng hoặc ít cần mát ở phía nắng:
- Cầu thang, nhà vệ sinh, kho, phòng giặt có thể nằm sát mặt Tây làm lớp đệm.
- Phòng ngủ, nhất là phòng của trẻ nhỏ và người già, nên đẩy vào phía trong hoặc phía khác.
- Ở nhà ống mặt tiền hướng Tây, không gian sát mặt tiền tầng trên có thể làm phòng sinh hoạt chung dùng buổi tối, kèm lớp che tốt, thay vì phòng ngủ chính.
Với nhà đã xây xong, chưa đổi được bố trí thì đổi cách dùng: ngủ trưa ở phòng phía trong, dời bàn làm việc khỏi sát cửa Tây vào buổi chiều.
Kính, tường và màu sơn
Kính
Mặt tiền nhà ống hiện đại thích dùng kính lớn cho sáng sủa, nhưng với hướng Tây thì kính là cửa ngõ của nhiệt. Nếu dùng kính, nên kết hợp che bên ngoài. Các loại kính hạn chế bức xạ nhiệt (thường gọi là kính Low-E) hoặc phim cách nhiệt giúp giảm bớt, nhưng không thay được lam che. Diện tích kính càng lớn thì càng khó làm mát.
Tường
Tường hai lớp có khe không khí ở giữa cách nhiệt tốt hơn tường đặc cùng độ dày. Một số nhà dùng gạch rỗng, gạch nhẹ hoặc lớp vật liệu cách nhiệt cho mặt Tây. Đây là việc của lúc xây mới; cải tạo tường cũ cần hỏi thợ và kỹ sư vì liên quan tải trọng, chống thấm.
Màu sơn
Màu sáng phản xạ nhiều bức xạ mặt trời hơn màu tối. Một bức tường hướng Tây sơn trắng hoặc màu nhạt nóng ít hơn rõ rệt so với tường màu đậm. Sơn ngoại thất có tính năng phản xạ nhiệt là một lựa chọn, nhưng màu nhạt và che nắng vẫn là chính.
Xả nhiệt buổi tối: phần hay bị quên
Che được nắng rồi, nhà vẫn tích một lượng nhiệt trong ngày. Buổi tối, khi ngoài trời mát hơn trong nhà, cần mở đường cho nhiệt thoát:
- Mở cửa mặt tiền và cửa sau hoặc cửa sân thượng cùng lúc để gió đi xuyên nhà.
- Mở ô thoáng phía trên giếng trời, khe thông gió ở đỉnh cầu thang. Khí nóng nhẹ, bốc lên và thoát ra từ chỗ cao nhất.
- Bật quạt hút ở tầng trên cùng một lúc để kéo khí nóng ra, rồi mới bật điều hoà nếu cần. Phòng đã xả bớt nhiệt thì điều hoà làm lạnh nhanh hơn.
Chuyện gió đi qua nhà ống và giếng trời thế nào có bài riêng về thông gió chéo; ở đây chỉ cần nhớ: nhà hướng Tây cần chỗ để nhiệt "đi ra", không chỉ chỗ để chặn nó "đi vào".
Những việc làm được ngay, không cần sửa nhà
- Treo mành tre, mành nhựa hoặc lưới che nắng bên ngoài ban công Tây từ trưa đến tối, thu lại khi có gió lớn.
- Đặt chậu cây lớn ở ban công làm lớp chắn, nhớ tính tải trọng và giữ an toàn rơi rớt.
- Kéo rèm sáng màu, dày, kín khung cửa từ khoảng 1–2 giờ chiều, trước khi nắng đến.
- Dời giường, cũi của trẻ, chỗ nằm của người già khỏi sát tường Tây.
- Mở thông gió buổi tối theo thứ tự trên, trước khi bật điều hoà.
Góc nhìn hôm nay: hỏi kiến trúc sư điều gì
Nếu đang chuẩn bị xây hoặc cải tạo nhà ống hướng Tây, có thể mang theo mấy câu hỏi:
- Mặt tiền sẽ được che bằng gì, che được đến mấy giờ chiều?
- Phòng nào nằm sát mặt Tây, có phải phòng ngủ không?
- Khí nóng thoát ra ở đâu, có ô thoáng ở điểm cao nhất của nhà không?
- Lớp che nắng có cản lối thoát hiểm qua ban công không, có ô mở được từ bên trong không?
Câu cuối rất quan trọng: nhiều nhà bọc kín mặt tiền bằng khung sắt hoặc tấm che cố định, mát được một chút nhưng mất luôn đường thoát khi có cháy. Một lớp che tốt phải vừa chắn nắng, vừa mở được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà hướng Tây nóng?
Nắng chiều chiếu xiên thẳng vào mặt tiền đúng lúc trời nóng nhất, mái hiên ngắn không che được, và tường tích nhiệt cả buổi chiều rồi toả vào nhà tới đêm. Nhà ống ít mặt tiếp xúc nên mặt tiền Tây ảnh hưởng tới cả nhà.
Chống nóng nhà hướng Tây bằng cách nào hiệu quả nhất?
Che nắng từ bên ngoài trước khi nắng chạm kính và tường: lam đứng, ban công lùi, lớp vỏ thứ hai, giàn cây. Rèm bên trong chỉ chặn chói, nhiệt vẫn đã vào phòng.
Lam đứng hay lam ngang hợp với hướng Tây?
Nắng Tây buổi chiều chiếu xiên và thấp nên lam đứng hoặc lam xoay thường hiệu quả hơn lam ngang. Lam ngang hợp với nắng cao buổi trưa ở hướng Nam.
Sơn màu gì để nhà bớt nóng?
Màu sáng như trắng, kem, xám nhạt phản xạ bức xạ mặt trời tốt hơn màu đậm nên tường bớt nóng. Tuy vậy màu sơn chỉ là phần phụ, che nắng bên ngoài vẫn là chính.
Phòng hướng Tây có nên làm phòng ngủ không?
Nếu được chọn thì nên dành phía Tây cho cầu thang, vệ sinh, kho làm lớp đệm, đưa phòng ngủ vào trong. Nếu buộc phải ngủ phòng hướng Tây, cần che nắng ngoài tốt và xả nhiệt buổi tối trước giờ ngủ.
