Gạch bông gió, lam che nắng và ô thoáng là ba chi tiết làm nên "giọng nhiệt đới" của nhà phố Việt: chúng cho gió và ánh sáng đi qua nhưng chặn bớt nắng gắt, mưa hắt và tầm nhìn từ ngoài vào. Gạch bông gió là những viên gạch rỗng có hoa văn xếp thành mảng tường thở; lam là các tấm đứng hoặc ngang che trước cửa; ô thoáng là khoảng trống nhỏ phía trên cửa hay sát trần. Những thứ tưởng chỉ để trang trí này thật ra là lời giải khí hậu đã được dùng hàng chục năm trước khi máy điều hoà phổ biến.
Ba chi tiết, một mục đích
| Chi tiết | Hình dạng | Làm được gì | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Gạch bông gió (gạch thông gió, gạch hoa gió) | Viên gạch rỗng có hoa văn, bằng xi măng, đất nung hoặc gốm | Tạo mảng tường cho gió và ánh sáng lọt qua, che tầm nhìn, giảm nắng trực tiếp | Tường cầu thang, lan can, mặt tiền, tường rào, nhà kho, nhà tắm |
| Lam che nắng | Các tấm bê tông, gỗ, nhôm, tre xếp song song, đứng hoặc ngang, cố định hoặc xoay được | Chặn nắng ở góc chiếu cụ thể, vẫn để gió đi qua | Mặt tiền hướng nắng, ban công, trước cửa kính lớn |
| Ô thoáng | Khoảng trống nhỏ trên đỉnh cửa, sát trần, thường có song sắt hoặc gạch hoa | Cho khí nóng thoát ra ngay cả khi cửa đóng | Nhà phố cũ, nhà tập thể, phía trên cửa đi và cửa sổ |
Điểm chung của cả ba: tường không còn là mặt phẳng kín, mà thành một lớp lọc. Trong khí hậu nóng ẩm, một lớp lọc như vậy thường dễ chịu hơn một bức tường kín kèm máy lạnh chạy suốt ngày.
Gạch bông gió: mảng tường biết thở
Gạch bông gió từng có mặt ở rất nhiều nhà phố, nhà tập thể, trường học, nhà máy ở Việt Nam trong nửa sau thế kỷ 20, đặc biệt phổ biến ở miền Nam. Người miền Nam quen gọi là "gạch bông gió", miền Bắc hay gọi "gạch thông gió", "gạch hoa". Hoa văn phổ biến nhất là hình tròn lồng nhau, hình chữ thập, hình lá, hình đồng tiền, có khi là chữ Hán cách điệu.
Vì sao nó hợp nhà ống:
- Lấy gió mà giữ riêng tư: tường cầu thang hay tường sân sau bằng gạch bông gió cho gió đi xuyên mà hàng xóm không nhìn thẳng vào nhà.
- Ánh sáng dịu: nắng lọt qua các lỗ hoa văn thành những vệt sáng nhỏ, đủ sáng mà không chói, không nóng như kính.
- Thoát nhiệt cho giếng trời, cầu thang: đặt ở đỉnh khoảng thông tầng, mảng gạch này là cửa xả cho khí nóng bốc lên.
Điều cần biết là gạch bông gió thường không phải tường chịu lực. Một mảng lớn cần được kiến trúc sư, kỹ sư thiết kế khung đỡ, giằng chống để không đổ khi gió bão hay va đập. Mưa to gió lớn vẫn có thể hắt qua lỗ gạch, nên mảng gạch nên đặt ở chỗ sàn chịu được nước hoặc có mái che phía trên.
Lam che nắng: từ brise-soleil đến mặt tiền Sài Gòn
Ý tưởng dùng các tấm lam cố định chắn nắng trước mặt tiền gắn liền với khái niệm brise-soleil (tiếng Pháp, nghĩa là "bẻ nắng"), được kiến trúc sư Le Corbusier phổ biến từ thập niên 1930 cho các công trình ở xứ nóng. Kiến trúc hiện đại nhiệt đới ở Brazil, Ấn Độ, châu Phi và Đông Nam Á sau đó dùng rất nhiều.
Ở Việt Nam, Sài Gòn những năm 1960–1970 là nơi lam che nắng, mảng tường hoa bê tông xuất hiện dày đặc trên trường học, công sở, chung cư và cả nhà phố. Ví dụ nổi tiếng nhất là Dinh Độc Lập (nay là Di tích Dinh Độc Lập ở TP.HCM) do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, khởi công năm 1962: mặt tiền có lớp "rèm hoa đá" gồm các thanh đứng gợi hình đốt trúc, vừa trang trí vừa che nắng cho các hành lang phía trong. Đến xem tận nơi sẽ thấy lớp che ấy hoạt động thế nào vào buổi chiều.
Lam đứng hay lam ngang
- Lam ngang chặn tốt nắng cao buổi trưa, hợp với mặt nhìn về phía Nam.
- Lam đứng chặn tốt nắng xiên thấp buổi sáng sớm và buổi chiều, hợp với mặt Đông và Tây.
- Lam ô cờ (kết hợp đứng và ngang) che được nhiều góc, nhưng cũng cản sáng và gió nhiều hơn.
- Lam xoay chỉnh được theo giờ, theo mùa, linh hoạt nhưng cần bảo trì cơ cấu xoay.
Ô thoáng: chi tiết nhỏ hay bị bịt mất
Nhà phố cũ thường có ô thoáng phía trên cửa đi, cửa sổ, có khi là một dải gạch hoa sát trần. Nguyên lý rất đơn giản: không khí nóng nhẹ hơn, bốc lên và dồn ở sát trần. Có ô thoáng thì khí nóng tự thoát ra hành lang, ra ngoài trời, phòng mát hơn dù cửa đóng.
Khi lắp điều hoà, nhiều nhà bịt hết ô thoáng để giữ lạnh. Điều đó hợp lý cho phòng ngủ dùng máy lạnh, nhưng ở cầu thang, hành lang, giếng trời, bịt ô thoáng là chặn đường thoát nhiệt của cả nhà. Một cách dung hoà là lắp ô thoáng có cửa lật đóng mở được: mùa mát mở, khi bật máy lạnh thì đóng.
Dùng lại cho nhà ống hôm nay
Từ khoảng hai thập niên gần đây, gạch bông gió và lam quay lại trong nhiều thiết kế nhà ống của kiến trúc sư trẻ Việt Nam. Một số ngôi nhà phố dùng lớp vỏ cây xanh, lam, gạch thông gió ở mặt tiền đã được giới thiệu trên báo chí kiến trúc quốc tế, như nhà Stacking Green ở TP.HCM (khoảng năm 2011) với mặt tiền là những tầng bồn cây xếp chồng. Điểm chung của các thiết kế này là coi mặt tiền như một lớp lọc chứ không phải một tấm kính.
Nếu muốn đưa những chi tiết này vào nhà mình, có vài điều thực tế:
- Bụi và vệ sinh: lỗ gạch, khe lam bám bụi đường, mạng nhện. Chọn hoa văn không quá nhỏ, có lối để lau rửa.
- Côn trùng, chim: lỗ thông gió rộng có thể thành chỗ chim làm tổ, muỗi bay vào. Có thể kết hợp lưới chống côn trùng phía trong ở phòng ngủ.
- Mưa hắt: mảng thông gió hướng gió mưa cần sàn thoát nước tốt, hoặc có ô văng phía trên.
- An toàn trẻ em: lan can bằng gạch bông gió có thể thành "bậc thang" cho trẻ trèo. Ở sân thượng, ban công, nên hỏi kiến trúc sư về chiều cao và cách bố trí.
- Thoát hiểm: lớp lam, lớp gạch hoa cố định bọc kín mặt tiền có thể chặn lối thoát qua ban công. Nên có ít nhất một ô mở được từ bên trong.
Góc nhìn hôm nay: nhận ra "giọng nhiệt đới" trên phố mình
Đi bộ một vòng khu phố cũ, có thể thử tìm:
- Một mảng tường cầu thang bằng gạch bông gió, nhìn từ ngoài thấy những lỗ sáng hoa văn.
- Một dãy lam bê tông đứng trước hành lang của một trường học, công sở xây từ trước những năm 1980.
- Ô thoáng có song sắt hoa phía trên cửa đi của một ngôi nhà phố cũ.
- Một ngôi nhà mới dùng lại gạch thông gió hay lam gỗ ở mặt tiền.
Ở TP.HCM, ngoài Dinh Độc Lập, nhiều chung cư và trường học xây trước 1975 ở các phường trung tâm vẫn giữ mảng tường hoa và lam bê tông. Nhìn kỹ rồi về nhìn lại nhà mình, sẽ dễ thấy chỗ nào đang bịt kín mà lẽ ra nên được thở.
Câu hỏi thường gặp
Gạch bông gió là gì?
Gạch bông gió là gạch rỗng có hoa văn, làm bằng xi măng, đất nung hoặc gốm, xếp thành mảng tường cho gió và ánh sáng đi qua nhưng che bớt nắng và tầm nhìn. Miền Bắc hay gọi là gạch thông gió hoặc gạch hoa.
Gạch bông gió có chịu lực được không?
Thông thường gạch bông gió không phải vật liệu chịu lực. Mảng tường lớn cần khung đỡ và giằng do kiến trúc sư, kỹ sư thiết kế để không đổ khi gió bão hay va đập.
Lam che nắng là gì?
Lam là các tấm bê tông, gỗ, nhôm hoặc tre xếp song song trước mặt tiền, đứng hoặc ngang, cố định hoặc xoay được, để chặn nắng mà vẫn cho gió đi qua. Lam đứng hợp mặt Đông và Tây, lam ngang hợp mặt Nam.
Ô thoáng trên cửa để làm gì?
Ô thoáng cho khí nóng dồn ở sát trần thoát ra ngoài ngay cả khi cửa đóng, giúp phòng và hành lang mát hơn. Có thể dùng ô thoáng có cửa lật để đóng lại khi bật điều hoà.
Dinh Độc Lập liên quan gì đến kiến trúc nhiệt đới?
Dinh Độc Lập do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, khởi công năm 1962, có mặt tiền với lớp rèm hoa đá gồm các thanh đứng gợi hình đốt trúc, vừa trang trí vừa che nắng. Đây là ví dụ tiêu biểu cho cách dùng lớp lọc nắng trong kiến trúc Sài Gòn thập niên 1960.
