Cầu thang nhà ống nên đặt ở vị trí vừa chia nhà thành các vùng hợp lý vừa đưa được ánh sáng và gió xuống giữa nhà, thường là ở giữa nhà cạnh giếng trời hoặc dọc một bên tường. Một cầu thang dễ đi có bậc không quá cao, mặt bậc đủ rộng cho cả bàn chân, có chiếu nghỉ sau khoảng mười mấy bậc và tay vịn chắc suốt chiều dài. Trong nhà 4–5 tầng, đây là bộ phận cả nhà dùng nhiều nhất mỗi ngày, nên đáng được tính kỹ hơn cả phòng khách.
Vì sao cầu thang là xương sống của nhà ống
Nhà ống hẹp ngang nên không thể trải công năng ra theo chiều rộng. Mọi thứ chồng lên nhau theo chiều đứng, và cầu thang là con đường duy nhất nối các tầng. Nó quyết định ba việc lớn:
- Chia vùng: cầu thang đặt ở đâu thì hai bên nó thành hai phòng, hoặc một phòng và một lối đi.
- Đưa sáng và gió: khoảng thông tầng quanh cầu thang thường là ống thông gió tự nhiên của cả nhà.
- Thoát hiểm: khi có sự cố, đây là đường đi lên sân thượng hoặc xuống tầng trệt.
Vì vậy, khi xây hoặc sửa nhà ống, kiến trúc sư thường quyết định vị trí cầu thang trước rồi mới sắp phòng.
Ba vị trí đặt cầu thang thường gặp
| Vị trí | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đầu nhà, sát mặt tiền | Tách lối lên lầu khỏi cửa hàng, người nhà lên xuống không đi qua khách | Chiếm một phần mặt tiền quý; phòng sâu bên trong vẫn thiếu sáng | Nhà có tầng trệt cho thuê hoặc buôn bán |
| Giữa nhà, kèm giếng trời | Chia nhà thành phòng trước, phòng sau đều có sáng; khoảng thông tầng hút gió lên | Phòng trước và phòng sau phải đi qua cầu thang mới sang nhau | Nhà sâu từ khoảng 15 m trở lên |
| Cuối nhà | Phần trước rộng, liền một khối | Đi xa mới lên được lầu; phòng giữa dễ tối nếu không có giếng trời khác | Nhà nông, hoặc khi phía sau có khoảng lùi thoáng |
Với phần lớn nhà ống sâu, cầu thang giữa nhà đi kèm một giếng trời là phương án được dùng nhiều nhất, vì nó giải quyết cùng lúc chuyện chia phòng và chuyện thiếu sáng.
Cầu thang thế nào là dễ đi
Chiều cao và chiều rộng bậc
Có một quy tắc kinh nghiệm được dạy trong nhiều trường kiến trúc từ thế kỷ 17: hai lần chiều cao bậc cộng với chiều rộng mặt bậc nên vào khoảng 60–64 cm, tương ứng với một bước chân bình thường. Ví dụ bậc cao 17 cm thì mặt bậc khoảng 26–30 cm là vừa. Bậc cao quá 18–19 cm hoặc mặt bậc hẹp hơn bàn chân là cầu thang "dốc như thang leo", người già đi rất mệt, trẻ con dễ hụt chân.
Nhà ống thường bị ép phải làm cầu thang dốc để tiết kiệm diện tích. Đây là chỗ không nên tiết kiệm. Một cầu thang thoải hơn chỉ tốn thêm một chút chiều dài, nhưng cả nhà được lợi mỗi ngày trong mấy chục năm.
Đều bậc
Mọi bậc trong một vế thang phải cao bằng nhau. Chân người quen nhịp sau vài bậc đầu, một bậc cao hơn hoặc thấp hơn chỉ một hai phân cũng đủ làm vấp. Lỗi này hay gặp ở bậc đầu tiên và bậc cuối cùng khi lát sàn sau, nên dặn thợ tính cả chiều dày lớp lát.
Chiếu nghỉ
Sau khoảng 10–15 bậc nên có một chiếu nghỉ. Chiếu nghỉ cho người leo dừng lại, cho người ngã có chỗ dừng thay vì lăn hết một tầng, và là chỗ đổi hướng thang. Cầu thang một vế thẳng tuột từ tầng này lên tầng kia là kiểu nguy hiểm nhất cho người già.
Bề rộng vế thang
Bề rộng vế thang trong nhà ống thường khoảng 0,8–1 m. Hẹp hơn thì hai người khó tránh nhau và rất khó khiêng đồ đạc, khó đưa người ốm xuống khi cần. Nên nghĩ trước: cái tủ lạnh, cái giường, cái cáng cứu thương có đi qua được không.
Cầu thang xoắn, cầu thang bậc rẻ quạt: đẹp nhưng cần cân nhắc
Cầu thang xoắn ốc và các bậc rẻ quạt ở chỗ rẽ giúp tiết kiệm diện tích, trông lại thanh thoát. Nhưng ở phía sát trục, mặt bậc rất hẹp, gần như không đặt nổi bàn chân. Người già, trẻ nhỏ và người đang bê đồ là nhóm dễ ngã nhất ở những bậc này.
Nếu buộc phải dùng chỗ rẽ rẻ quạt, kiến trúc sư thường chia bậc sao cho phần mặt bậc ở đường đi chính (cách tay vịn khoảng nửa mét) vẫn đủ rộng. Cầu thang xoắn hợp làm lối phụ lên sân thượng hơn là cầu thang chính cả nhà dùng hằng ngày.
Tay vịn, lan can, ánh sáng: phần an toàn tối thiểu
- Tay vịn suốt chiều dài thang, cầm vừa tay, không đứt quãng ở chiếu nghỉ. Nhà có người già nên có tay vịn cả hai bên.
- Lan can ở khoảng thông tầng phải đủ cao và kín để trẻ không chui hay trèo qua. Nhiều tiêu chuẩn quốc tế lấy khe hở không quá khoảng 10 cm và tránh thanh ngang làm "bậc thang" cho trẻ leo. Kích thước cụ thể nên theo quy chuẩn hiện hành do kiến trúc sư áp dụng.
- Mép bậc dễ nhìn thấy: đá bóng, mặt bậc tối màu, mép bậc không có nẹp tương phản là kiểu khó nhìn nhất lúc chạng vạng.
- Đèn bật được ở cả đầu thang và chân thang, thêm đèn chân tường nhỏ dùng ban đêm.
- Không để đồ trên bậc: giày dép, thùng hàng, chậu cây trên bậc thang là nguyên nhân ngã rất thường gặp.
Chuyện chống ngã cho trẻ nhỏ và người cao tuổi trên cầu thang có những bài riêng; ở đây chỉ nhấn rằng an toàn bắt đầu từ lúc vẽ cầu thang, không phải từ lúc mua thêm cửa chắn.
Gầm thang và khoảng thông tầng: tận dụng không bịt
Gầm cầu thang hay được tận dụng làm kho, nhà vệ sinh, tủ giày. Điều cần giữ là đừng bịt kín khoảng thông tầng phía trên cầu thang chỉ để lấy thêm vài mét sàn. Khoảng trống ấy là đường gió đi lên, đường sáng đi xuống. Bịt đi, nhà ống lập tức tối và bí hơn hẳn. Nếu định đặt máy giặt, bếp hay bình gas dưới gầm thang, nên hỏi kiến trúc sư về thông gió và an toàn cháy, vì cầu thang cũng là lối thoát của cả nhà.
Góc nhìn hôm nay: kiểm cầu thang nhà mình trong mười phút
- Đếm số bậc mỗi vế và xem có chiếu nghỉ không.
- Lấy thước đo chiều cao vài bậc: có đều nhau không, bậc nào cao hẳn lên?
- Đặt cả bàn chân lên mặt bậc: gót có thò ra ngoài không?
- Đi lên xuống lúc chập tối không bật đèn chính: có thấy rõ mép bậc không?
- Vịn tay từ dưới lên trên: có chỗ nào tay vịn đứt đoạn, lung lay?
Sửa được ngay: đèn, nẹp chống trơn ở mép bậc, dọn đồ, thêm tay vịn. Còn đổi độ dốc, chuyển vị trí thang hay cắt sàn mở thông tầng là việc đụng kết cấu, phải có kiến trúc sư và kỹ sư kết cấu tính toán.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thang nhà ống nên đặt ở đâu?
Với nhà sâu, cầu thang đặt giữa nhà cạnh giếng trời là phương án phổ biến vì chia được phòng trước, phòng sau và đưa sáng gió xuống giữa nhà. Nhà có tầng trệt buôn bán hoặc cho thuê thì đặt cầu thang gần mặt tiền để tách lối người nhà khỏi lối khách.
Chiều cao bậc cầu thang bao nhiêu là vừa?
Bậc trong nhà ở thường cao khoảng 15–18 cm. Quy tắc kinh nghiệm là hai lần chiều cao bậc cộng chiều rộng mặt bậc vào khoảng 60–64 cm, ví dụ bậc 17 cm đi với mặt bậc khoảng 26–30 cm.
Cầu thang bao nhiêu bậc thì cần chiếu nghỉ?
Thông thường sau khoảng 10–15 bậc nên có chiếu nghỉ. Chiếu nghỉ giúp người leo dừng lại và giảm nguy cơ ngã lăn hết một tầng.
Cầu thang xoắn có an toàn không?
Cầu thang xoắn tiết kiệm chỗ nhưng mặt bậc phía trong rất hẹp, dễ hụt chân với người già, trẻ nhỏ và người bê đồ. Nó hợp làm lối phụ hơn là cầu thang chính của gia đình.
Có nên bịt khoảng thông tầng cầu thang để lấy thêm diện tích?
Không nên. Khoảng thông tầng là đường gió và ánh sáng của nhà ống, bịt đi nhà sẽ tối và bí hơn. Cắt hay bịt sàn cũng đụng tới kết cấu nên cần kỹ sư tính toán.
