Nhà ống miền Bắc và miền Nam khác nhau thế nào: khí hậu, nồm, triều cường

Nhà ống miền Bắc và miền Nam giống nhau ở hình dạng hẹp sâu, nhưng khác nhau ở cách đối phó khí hậu. Nhà ở Hà Nội phải tính cho một mùa đông lạnh, gió mùa Đông Bắc và những đợt nồm ẩm cuối xuân, nên cửa kín hơn, giếng trời hay có mái đóng mở. Nhà ở TP.HCM nóng gần như quanh năm, mưa rào lớn và triều cường, nên ưu tiên mở thoáng, che mưa xiên và nâng nền. Ngay cách gọi tầng cũng khác: "lầu 1" của người Sài Gòn là "tầng 2" của người Hà Nội.

Hai khí hậu, hai bài toán

Từ khác biệt đó, nhà ống hai miền dần có những thói quen riêng, cả trong cách xây lẫn cách sống.

Nhà ống miền Bắc: thoáng mùa hè, kín mùa đông

Cửa và hướng

Người miền Bắc từ xưa ưa hướng Nam và Đông Nam: mùa hè đón gió mát, mùa đông tránh gió Bắc lạnh. Nhà ống không chọn được hướng vì phụ thuộc mặt phố, nhưng thói quen ấy thể hiện ở chỗ cửa phía Bắc thường nhỏ hơn, kín hơn, và cửa nào cũng phải đóng kín được khi rét về.

Giếng trời có mái đóng mở

Một giếng trời mở hẳn lên trời thì mùa đông gió lạnh lùa xuống, mưa phùn bay vào, nồm thì hơi ẩm tràn khắp nhà. Vì vậy nhà ống miền Bắc hay lợp kính hoặc tấm lấy sáng trên giếng trời, kèm ô thoáng hoặc mái trượt đóng mở được. Mùa hè mở để thoát nhiệt, mùa đông và lúc nồm thì đóng.

Chuyện nồm

Nồm là khi không khí nóng ẩm tràn vào nhà, gặp tường và sàn còn lạnh nên nước ngưng tụ thành giọt. Nhà ống với nhiều mặt tường, ít nắng ở giữa nhà, lát gạch men bóng là nơi nồm thể hiện rõ nhất. Cách ứng phó nồm hằng ngày có bài riêng trong mục sửa nhà; điểm khác biệt về kiến trúc là nhà miền Bắc cần đóng kín được khi nồm, chứ không chỉ cần mở thoáng.

Nước nóng và sưởi

Mùa đông lạnh khiến bình nóng lạnh gần như là thiết bị mặc định trong nhà tắm miền Bắc, và nhiều nhà dùng thêm điều hoà hai chiều, máy sưởi. Điều này kéo theo yêu cầu về an toàn điện trong nhà tắm và phòng ngủ, cần thợ có nghề lắp đặt, có thiết bị chống giật.

Nhà ống miền Nam: mở thoáng quanh năm

Gió là máy lạnh miễn phí

Nóng quanh năm nên nhà ống miền Nam thường ưu tiên mở: giếng trời thoáng, cửa sổ, ban công, ô thoáng, gạch bông gió. Gạch bông gió và lam che nắng phổ biến ở Sài Gòn từ những thập niên 1960–1970 phần lớn vì lý do này. Mục tiêu là gió đi xuyên nhà được cả ngày lẫn đêm.

Che mưa xiên

Mưa rào miền Nam thường to, kèm gió, nước hắt xiên. Ban công, cửa sổ, mảng thông gió cần ô văng, mái hiên đủ sâu, sàn có độ dốc và lỗ thoát. Giếng trời mở cần có đáy thoát nước tốt hoặc mái che cao phía trên để hở bốn bên.

Nâng nền vì triều cường

Ở nhiều khu thấp của TP.HCM và các đô thị ven sông, nước có thể tràn vào nhà khi mưa lớn trùng triều cường. Qua nhiều năm, mặt đường được nâng lên, nhà nào không nâng nền thì dần thấp hơn mặt đường. Vì vậy chuyện nâng nền, làm bậc cấp, đặt ổ cắm và thiết bị điện cao hơn sàn là chuyện hay gặp khi sửa nhà ở miền Nam. Nâng nền đụng tới chiều cao tầng, cửa, cầu thang và có khi cả móng, nên cần kiến trúc sư, kỹ sư xem trước.

Gọi tên khác nhau: tầng, lầu, ngõ, hẻm

Khác biệt "tầng 2 – lầu 1" gây nhầm lẫn rất thường gặp khi người hai miền mua bán, thuê nhà hoặc hẹn thợ. Một căn nhà "trệt ba lầu" ở Sài Gòn là nhà bốn tầng theo cách gọi Hà Nội. Khi trao đổi, nên nói rõ tổng số sàn hoặc chỉ trên bản vẽ để khỏi hiểu sai.

Giống nhau ở đâu

Dù khác khí hậu, nhà ống hai miền vẫn có chung những bài toán gốc: phòng giữa thiếu sáng, mặt tiền hướng Tây nóng gắt, mái bê tông hấp nhiệt, cầu thang dốc, chỉ một lối ra phố. Lời giải cũng chung nguyên lý: đưa sáng và gió vào giữa nhà bằng giếng trời, che nắng từ bên ngoài, thoát khí nóng ở điểm cao nhất, giữ lối thoát thứ hai qua ban công, sân thượng. Khác biệt chỉ nằm ở liều lượng: miền Bắc cần đóng được, miền Nam cần mở được nhiều hơn.

Miền Trung: thêm gió Tây và lũ

Nhà ống ở các đô thị miền Trung có thêm những bài toán riêng. Ở Bắc Trung Bộ, những đợt gió Tây khô nóng (thường gọi là gió Lào) mùa hè khiến mặt Tây càng cần che chắn. Ở nhiều thành phố ven biển, bão và lũ là mối lo hằng năm, nên mái, cửa phải chằng chống được, đồ đạc tầng trệt phải có chỗ đưa lên cao. Nhà phố cổ Hội An, nay thuộc TP Đà Nẵng, với gác gỗ để đồ khi nước lên là một lời giải lâu đời cho chuyện sống chung với lũ.

Góc nhìn hôm nay: chuyển vùng sống, đừng mang nguyên ngôi nhà theo

Ngày càng nhiều gia đình người Bắc vào Nam lập nghiệp và ngược lại. Một sai lầm hay gặp là mang thói quen nhà cửa quê mình áp nguyên vào khí hậu mới:

• Người Bắc vào Nam: làm nhà kín cửa, giếng trời lợp kín như ở Hà Nội, rồi phải chạy điều hoà suốt ngày vì không có gió.
• Người Nam ra Bắc: làm giếng trời mở toang, cửa thoáng hết cỡ, rồi mùa đông gió lùa, mùa nồm nước đọng khắp sàn.

Khi xây hoặc sửa nhà ở vùng mới, có thể hỏi hàng xóm đã ở lâu năm: mùa nào khó chịu nhất, nhà họ phải làm thêm gì, chỗ nào ngập, chỗ nào thấm. Rồi mang những điều đó đến kiến trúc sư địa phương, người hiểu khí hậu nơi đó hơn bất kỳ mẫu nhà nào trên mạng.