Tầng trệt nhà ống vừa ở vừa buôn bán: chia vùng khách, đệm và nhà

Tầng trệt nhà ống vừa ở vừa buôn bán dễ chịu khi chia rõ ba vùng: vùng khách ở sát mặt tiền, vùng đệm ở giữa (quầy, kho, chỗ để xe), và vùng nhà ở phía trong có lối riêng lên lầu. Việc cần tính trước là đường đi của khách, của hàng hoá và của người nhà không cắt nhau, xe máy không chắn lối thoát, và mùi, tiếng ồn từ cửa hàng không bốc thẳng lên phòng ngủ. Chia được như vậy thì cả nhà sống trên cửa hàng mà vẫn có chỗ riêng.

Vì sao tầng trệt là tầng khó nhất của nhà ống

Ở nhà ống mặt phố, tầng trệt gánh nhiều việc nhất trong khi diện tích lại bằng các tầng khác, có khi còn ít hơn vì bị lấy làm cầu thang, chỗ để xe. Một tầng trệt điển hình phải chứa:

• Cửa hàng hoặc chỗ tiếp khách, nơi người lạ ra vào cả ngày.
• Chỗ để xe máy, xe đạp, có khi cả xe điện của mọi thành viên.
• Bếp và bàn ăn ở nhiều nhà, vì gần nước và tiện đi chợ.
• Chân cầu thang lên các tầng trên.
• Kho hàng, đồng hồ điện nước, có khi máy bơm, bể nước ngầm.

Không chia vùng thì tầng trệt thành một "bến xe kiêm chợ": khách đứng cạnh nồi cơm, hàng chồng lên chân cầu thang, xe đậu kín lối đi.

Ba vùng của một tầng trệt vừa ở vừa buôn

Nhà nào tầng trệt cho thuê toàn bộ thì nên có lối riêng lên lầu đặt sát mặt tiền, tách hẳn khỏi phần cho thuê, để người nhà ra vào không phải đi qua cửa hàng của người khác, và khi cửa hàng đóng cửa vẫn về nhà được.

Đường đi của khách, của hàng và của người nhà

Một cách nghĩ đơn giản là vẽ ra ba đường:

1. Đường khách: từ vỉa hè vào quầy và đi ra. Càng ngắn càng tốt.
2. Đường hàng: từ xe giao hàng vào kho, từ kho ra kệ. Hàng cồng kềnh không nên đi qua bếp hay chân cầu thang.
3. Đường người nhà: từ cửa vào chỗ để xe, lên cầu thang, vào bếp. Trẻ con đi học về không phải luồn qua khách.

Ba đường càng ít cắt nhau, tầng trệt càng dễ sống. Nhà nào có cửa sau ra ngõ có thể dùng lối đó cho hàng hoá hoặc cho người nhà, giảm hẳn áp lực ở mặt tiền.

Xe máy trong nhà: chuyện riêng của nhà ống Việt

Ít nơi trên thế giới người ta dắt xe máy vào phòng khách mỗi tối như nhà phố Việt. Với tầng trệt, chiếc xe kéo theo vài chuyện cần tính:

• Dốc dắt xe: nền nhà thường cao hơn vỉa hè để tránh ngập, nên cần dốc nhẹ hoặc tấm dắt xe. Dốc quá dễ trượt khi trời mưa.
• Không chắn lối thoát: xe đậu sát cửa, kín chân cầu thang là chặn đường ra duy nhất của cả nhà khi có sự cố.
• Cháy nổ: xăng, ắc quy, sạc xe điện qua đêm ở tầng trệt là mối nguy cháy đã được cảnh báo nhiều lần. Chuyện này có bài riêng về phòng cháy nhà ống; điều tối thiểu là chỗ sạc phải có ổ cắm riêng, không dùng dây nối dài, không sạc ngay dưới chân cầu thang.
• Mùi xăng, khói xe lúc nổ máy trong nhà bốc lên các tầng trên. Nên tắt máy dắt xe vào ra, không nổ máy trong nhà.

Nền, cửa và đồng hồ: những thứ nằm ở tầng trệt

Tầng trệt còn là nơi đặt những thứ cả nhà phụ thuộc mà ít khi nhìn tới:

• Cao độ nền: nền thấp hơn mặt đường là nước mưa tràn vào cửa hàng. Khi sửa nhà, nên hỏi thợ về cao độ so với mặt đường hiện tại và kế hoạch nâng đường của khu phố, nếu phường có thông tin.
• Cửa mặt tiền: cửa cuốn, cửa kéo rộng hết mặt tiền rất tiện buôn bán, nhưng khi mất điện phải mở được bằng tay từ bên trong. Nên biết chỗ mở tay và tập cho người lớn trong nhà cách mở.
• Tủ điện, aptomat tổng, đồng hồ nước: thường nằm ở tầng trệt, có khi bị kệ hàng che kín. Phải luôn với tới được trong vài giây để ngắt khi có sự cố.

Mùi, tiếng ồn và nhiệt từ cửa hàng

Khi tầng trệt là quán ăn, tiệm sửa xe, xưởng may hay tiệm tóc, các tầng trên chịu ảnh hưởng trực tiếp. Mấy nguyên lý giúp giảm bớt:

• Mùi và khói bếp: hút ra ngoài bằng quạt hút và ống dẫn lên cao, không thải vào giếng trời chung hay sang nhà hàng xóm. Giếng trời là đường hút gió của cả nhà, khói đưa vào đó là lên thẳng phòng ngủ.
• Tiếng ồn: máy móc đặt trên đệm cao su, không gắn thẳng vào tường chung; giờ làm ồn nên thống nhất với cả nhà và hàng xóm.
• Nhiệt: bếp lớn, lò nướng, máy nén lạnh toả nhiệt lên. Nên có lối thoát nhiệt riêng và giữ khoảng thông tầng phía trên không bị chặn.

Vỉa hè, giấy tờ và hàng xóm

Vỉa hè trước nhà là không gian công cộng, không phải phần nối dài của cửa hàng. Việc dùng tạm vỉa hè để bày hàng, để xe ở mỗi địa phương có quy định riêng, nhiều nơi cấm hẳn. Trước khi bày hàng ra vỉa hè, nên hỏi phường về quy định đang áp dụng.

Kinh doanh tại nhà thường cần đăng ký hộ kinh doanh, một số ngành nghề có thêm điều kiện riêng về phòng cháy, vệ sinh an toàn thực phẩm. Thủ tục cụ thể nên tra trên Cổng dịch vụ công hoặc hỏi trực tiếp cơ quan đăng ký ở phường, xã.

Với hàng xóm, những chuyện hay gây va chạm là xe khách đậu chắn cửa nhà bên, mùi khói, tiếng ồn sớm khuya và nước rửa đổ ra rãnh chung. Nói trước một câu thường đỡ hơn xin lỗi sau mười câu.

Góc nhìn hôm nay: một tầng trệt vẫn là nhà

Nhiều gia đình sống trên cửa hàng mấy chục năm, quen đến mức không nhận ra mình chưa bao giờ có một bữa cơm không bị khách gọi. Có vài việc nhỏ giúp tầng trệt bớt "phố" hơn:

• Có một khung giờ nghỉ trưa hoặc ăn tối mà cửa hàng tạm khép, kể cả chỉ nửa tiếng.
• Đặt một tấm vách lửng, kệ cao hoặc rèm giữa vùng khách và vùng nhà.
• Giữ chân cầu thang luôn trống, đó là lối thoát và cũng là "cửa nhà" của các tầng trên.
• Cho trẻ một góc học ở tầng trên, xa quầy hàng, để việc buôn bán không lấn vào giờ học.

Shophouse ở Hội An hay Penang đã sống được hàng trăm năm theo đúng nhịp ấy: bán ở trước, sống ở sau, sân trong ở giữa làm chỗ thở. Nhà ống hôm nay không có sân trong thì càng cần chừa lại một chỗ thở như vậy.