Khi con không muốn đi học, việc đầu tiên không phải là ép hay chiều, mà là tìm ra lý do: con mệt hay ốm, con gặp chuyện với bạn hoặc thầy cô, bài vở quá sức, hay ở nhà đang có điều gì làm con bất an. Đa số trường hợp gỡ được khi cả nhà bình tĩnh hỏi chuyện, trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và giữ cho con đi học đều trong lúc cùng tìm cách. Nếu kéo dài, kèm đau bụng, mất ngủ, buồn bã, nên đưa con đi khám và tìm chuyên gia tâm lý.
Những biểu hiện hay gặp
Trẻ ít khi nói thẳng "con không muốn đi học vì...". Thường người lớn thấy những dấu hiệu như:
- Sáng nào cũng kêu đau bụng, đau đầu, buồn nôn, nhưng cuối tuần và ngày nghỉ thì không.
- Dậy rất chậm, lề mề, khóc hoặc cáu khi đến giờ đi.
- Bám người lớn ở cổng trường, không chịu vào lớp.
- Tối Chủ nhật hay tối trước ngày có môn nào đó thì lo lắng, khó ngủ.
- Về nhà ít kể chuyện lớp, né khi được hỏi.
- Đồ dùng hay bị mất, hỏng, quần áo bẩn rách không rõ lý do.
Một hai buổi sáng lười dậy là chuyện bình thường của mọi đứa trẻ. Đáng để ý là khi các dấu hiệu lặp lại nhiều ngày, hoặc xuất hiện đột ngột ở một đứa trẻ trước đó vẫn thích đi học.
Tìm lý do: năm nhóm nguyên nhân thường gặp
| Nhóm | Có thể là | Gợi ý để nhận ra |
|---|---|---|
| Sức khoẻ | Ốm, thiếu ngủ, mệt, vấn đề về mắt, tai, tiêu hoá | Có triệu chứng cả ngày nghỉ, ngủ không đủ, nhìn bảng khó |
| Bạn bè | Bị trêu chọc, bắt nạt, bị cô lập, mất bạn thân | Né giờ ra chơi, đồ dùng bị hỏng, không muốn kể về bạn |
| Thầy cô và lớp học | Sợ một giáo viên, bị phạt, đổi cô, đổi lớp | Lo vào những ngày có một môn cụ thể |
| Bài vở | Theo không kịp, sợ kiểm tra, quá nhiều lớp | Lo trước ngày kiểm tra, né làm bài, mệt vì lịch dày |
| Ở nhà | Em mới sinh, bố mẹ căng thẳng, chuyển nhà, người thân ốm, gia đình có biến cố | Muốn ở nhà gần người thân, bám bố mẹ hơn trước |
Nhiều khi không chỉ một nguyên nhân. Một đứa trẻ thiếu ngủ vì học thêm nhiều sẽ thấy bài vở khó hơn, dễ cáu với bạn hơn, và thế là không muốn đến trường.
Hỏi chuyện con thế nào để con kể
Câu "Sao con không muốn đi học?" hỏi lúc 6 giờ 30 sáng giữa lúc đang vội thường chỉ nhận được "Không biết". Hãy chọn lúc khác:
- Lúc thư thả: trên đường đi dạo, khi cùng làm việc gì đó, lúc trước giờ ngủ. Trẻ dễ kể hơn khi không phải nhìn thẳng vào mắt người hỏi.
- Hỏi cụ thể: "Giờ ra chơi hôm nay con chơi với ai?", "Tiết nào trong ngày con thấy dài nhất?", "Nếu được đổi một điều ở lớp, con muốn đổi gì?"
- Nghe hết, không ngắt lời để khuyên hay phán xét. Một câu "Thế à, rồi sao nữa?" mở được nhiều chuyện hơn một bài giảng.
- Ghi nhận cảm xúc: "Nghe như con thấy rất sợ" giúp con thấy được hiểu, trước khi tìm cách giải quyết.
- Hứa thận trọng: đừng hứa "bố mẹ sẽ không nói với ai" nếu chuyện có thể cần báo cô giáo. Nói với con là bố mẹ sẽ cùng con tính cách tốt nhất.
Trao đổi với nhà trường
Giáo viên chủ nhiệm nhìn thấy con ở lớp, ở giờ ra chơi, những nơi bố mẹ không thấy. Khi dấu hiệu kéo dài hơn vài ngày:
- Nhắn hẹn cô chủ nhiệm, xin gặp riêng hoặc gọi điện.
- Kể ngắn gọn những gì đã thấy ở nhà, những gì con kể, ngày nào.
- Hỏi cô quan sát được gì: con ngồi với ai, giờ ra chơi làm gì, có thay đổi gì gần đây không.
- Thống nhất một hai việc mỗi bên làm, và hẹn trao đổi lại sau một hai tuần.
Nhiều trường có phòng hoặc người làm công tác tư vấn tâm lý học đường. Có thể hỏi nhà trường về việc cho con gặp người tư vấn.
Khi nghi con bị bắt nạt
Bắt nạt có thể là đánh, đẩy, nhưng cũng có thể là trêu chọc kéo dài, đặt biệt danh, cô lập, nói xấu trên mạng. Nếu nghi ngờ:
- Tin con trước. Nói rõ với con rằng đó không phải lỗi của con.
- Không tự mình đi tìm đứa trẻ kia hay phụ huynh bạn đó để đối chất. Việc này nên qua nhà trường.
- Ghi lại cụ thể: chuyện gì, khi nào, ở đâu, ai chứng kiến; giữ ảnh chụp tin nhắn nếu có.
- Báo giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu, đề nghị trường có biện pháp và theo dõi.
- Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí) có thể tư vấn khi gia đình cần thêm hỗ trợ.
Trong thời gian đó, giúp con có ít nhất một nhóm bạn an toàn ngoài lớp: bạn cùng khu, bạn ở câu lạc bộ, anh chị em họ.
Có nên cho con nghỉ học
Khi con ốm thật, tất nhiên cho nghỉ và đưa đi khám nếu cần. Nhưng khi con không ốm mà chỉ sợ, cho nghỉ liên tục thường khiến việc quay lại trường khó hơn: con thấy nhẹ nhõm khi ở nhà, lần sau càng muốn né. Cách nhiều chuyên gia gợi ý là giữ con đi học đều trong khi gia đình và nhà trường cùng gỡ nguyên nhân, có thể kèm những hỗ trợ nhỏ: bố hoặc mẹ đưa con vào tận lớp vài hôm, cô đón con ở cổng, con có một người bạn cùng đi.
Ở nhà, giữ buổi sáng thật dễ đoán: chuẩn bị đồ từ tối, dậy đủ sớm để không vội, bữa sáng nhẹ nhàng. Buổi sáng vội vã, quát tháo làm nỗi lo của con to thêm.
Khi nào cần đến bác sĩ, chuyên gia
Nên đưa con đi khám khi đau bụng, đau đầu kéo dài hoặc có cả vào ngày nghỉ, con sút cân, mất ngủ nhiều ngày. Nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý, tâm thần nhi khi con buồn bã, thu mình kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, hoảng sợ dữ dội, nghỉ học nhiều ngày liền, hoặc nói những điều làm người lớn lo lắng về an toàn của con. Tìm hỗ trợ sớm không có nghĩa là con có vấn đề nghiêm trọng; nó giúp cả nhà có thêm người cùng gỡ.
Người lớn trong nhà cũng cần cùng một hướng
Một người cho rằng phải nghiêm, một người thương cháu cho nghỉ, con sẽ bối rối và dễ chọn người dễ dãi hơn. Bố mẹ, ông bà nên ngồi lại, thống nhất cách nói, cách làm vào buổi sáng, ai đưa con đi, ai liên lạc với trường. Và chính người lớn cũng nên tự hỏi: dạo này nhà mình có đang căng thẳng không, con có đang gánh nỗi lo của người lớn không. Đôi khi gỡ được ở nhà là con đi học nhẹ nhàng trở lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con không muốn đi học?
Lý do thường gặp gồm sức khoẻ và thiếu ngủ, chuyện với bạn bè như bị trêu chọc hay bắt nạt, sợ một giáo viên hay một môn, bài vở quá sức, hoặc những thay đổi ở nhà như có em bé, chuyển nhà. Nhiều khi không chỉ một nguyên nhân, nên cần hỏi chuyện con và trao đổi với giáo viên.
Con sáng nào cũng kêu đau bụng không muốn đi học có sao không?
Đau bụng buổi sáng ngày đi học có thể liên quan đến lo lắng, nhưng cũng có thể do bệnh. Nếu đau kéo dài, có cả ngày nghỉ, kèm sút cân hay mất ngủ, nên đưa con đi khám. Song song, tìm hiểu xem ở trường có điều gì làm con lo.
Có nên cho con nghỉ học khi con sợ đến trường?
Nếu con không ốm, cho nghỉ liên tục thường khiến việc quay lại khó hơn. Nên giữ con đi học đều trong khi gia đình và nhà trường cùng tìm nguyên nhân, kèm hỗ trợ nhỏ như đưa con vào tận lớp hay có bạn cùng đi. Trường hợp kéo dài nên tìm chuyên gia tâm lý.
Nghi con bị bắt nạt ở trường thì làm gì?
Tin con, nói rõ đó không phải lỗi của con, ghi lại sự việc cụ thể và báo giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu. Không tự đi đối chất với đứa trẻ kia. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 miễn phí có thể tư vấn thêm cho gia đình.
Hỏi chuyện thế nào để con chịu kể về trường?
Chọn lúc thư thả như khi đi dạo hay trước giờ ngủ, hỏi câu cụ thể như giờ ra chơi con chơi với ai, nghe hết không ngắt lời và ghi nhận cảm xúc của con. Tránh hỏi dồn lúc buổi sáng vội vàng hay khi đang bực.
