Con lên cấp hai: nhịp sinh hoạt của cả nhà thay đổi những gì

Khi con lên cấp hai, nhịp cả nhà thay đổi theo: trường thường xa hơn, giờ học có thể lệch ca, con học với nhiều giáo viên bộ môn, có nhiều bài hơn và bắt đầu tuổi dậy thì, muốn tự lập và riêng tư hơn. Gia đình chuẩn bị tốt khi điều chỉnh đưa đón theo hướng con tự đi dần, thống nhất chuyện điện thoại, trao cho con phần tự lo việc học, và giữ ít nhất một khoảng thời gian chung trong ngày.

Từ lớp 5 lên lớp 6: những gì đổi khác

Lên lớp 6 không chỉ là thêm một năm học. Với nhiều trẻ, đó là một bước chuyển lớn:

Không phải trẻ nào cũng thấy khó, nhưng gần như nhà nào cũng phải sắp xếp lại vài thứ. Biết trước để không ngạc nhiên vào tháng Mười khi mọi thứ bắt đầu rối.

Đưa đón: từ chở tận cổng sang tự đi dần

Cấp hai thường là lúc nhiều trẻ bắt đầu tự đi học, bằng xe đạp, đi bộ hoặc xe buýt. Đây là một bước nhẹ đi cho người lớn và là một bước lớn lên của con, nhưng cần chuẩn bị:

• Đi cùng con vài lần trên đúng tuyến, để con dẫn đường còn người lớn quan sát. Chỉ ra những chỗ phải sang đường, chỗ xe rẽ nhiều.
• Mũ và xe: con đi xe đạp nên đội mũ bảo hiểm xe đạp; xe đạp điện, xe máy điện có quy định riêng về độ tuổi và loại xe, nên tra quy định hiện hành trước khi mua cho con.
• Có lộ trình và giờ dự kiến: con nhắn khi đến trường, khi về đến nhà, ít nhất trong thời gian đầu.
• Đi cùng bạn nếu có bạn cùng tuyến.
• Phương án khi trời mưa to, xe hỏng: con gọi ai, chờ ở đâu.

Buổi chiều trống khi con tan trưa

Nhiều trường cấp hai không học bán trú cả ngày như tiểu học: có hôm con tan lúc 11 giờ 30, có hôm học chiều. Khoảng trống buổi chiều ấy cần được tính trước, vì nếu không ai nói gì, nó thường thành mấy tiếng ngồi một mình với điện thoại. Cả nhà nên thống nhất với con: trưa con ăn ở đâu (về nhà ăn cơm để sẵn, ăn cùng ông bà, hay ăn ở căng tin), sau bữa con nghỉ trưa bao lâu, làm bài lúc nào, và được ra ngoài với bạn trong phạm vi nào, về trước mấy giờ. Ghi thành một lịch tuần đơn giản dán ở bàn học. Những tuần đầu, gọi một cuộc ngắn giữa chiều để hỏi con đang làm gì, rồi thưa dần khi con đã tự giữ được nhịp.

Với nhà vẫn đưa đón, lịch có thể đổi: trường xa hơn, giờ vào sớm hơn, tan sớm hoặc tan muộn tuỳ ca. Cập nhật lại lịch chung ngay tuần đầu.

Điện thoại: thống nhất trước khi đưa

Cấp hai là thời điểm nhiều gia đình cân nhắc cho con có điện thoại riêng, thường vì lý do liên lạc khi con tự đi học. Trước khi đưa máy, nên thống nhất với con:

• Mục đích: để liên lạc, để học, hay cả giải trí? Mỗi mục đích một mức dùng khác nhau. Một chiếc điện thoại chỉ nghe gọi, nhắn tin cũng đủ cho việc liên lạc.
• Ở trường: theo Điều lệ trường trung học (Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT), học sinh không dùng điện thoại trong giờ học nếu không phục vụ việc học và không được giáo viên cho phép. Nhiều trường có quy định riêng chặt hơn, cần nắm và làm theo.
• Ở nhà: chỗ sạc chung ngoài phòng ngủ, giờ không màn hình khi ăn và trước khi ngủ, áp dụng cho cả người lớn.
• An toàn trên mạng: không chia sẻ địa chỉ, ảnh riêng tư; gặp chuyện khó chịu thì kể với bố mẹ mà không sợ bị mắng.

Ghi những điều đã thống nhất ra giấy, xem lại sau một học kỳ.

Việc học: từ kèm sát sang đồng hành

Ở tiểu học, nhiều bố mẹ ngồi cùng con từng tối. Lên cấp hai, bài vở nhiều môn và khó hơn, người lớn không phải lúc nào cũng kèm được, và con cũng cần học cách tự lo. Vai trò của gia đình chuyển dần:

• Giúp con dựng nếp: một chỗ học cố định, một khung giờ học, soạn cặp theo thời khoá biểu từ tối hôm trước.
• Cho con công cụ tự quản: một cuốn sổ hoặc bảng ghi bài tập, hạn nộp, lịch kiểm tra. Ban đầu cùng con xem mỗi tối, dần dần chỉ xem cuối tuần.
• Hỏi thay vì kiểm tra: "Tuần này môn nào nhiều bài nhất? Con có cần gì không?" giúp con chủ động hơn là lục cặp.
• Liên lạc với giáo viên chủ nhiệm khi thấy con hụt hơi kéo dài, thay vì vội tìm lớp học thêm.

Tuổi dậy thì trong nhà

Cấp hai trùng với giai đoạn dậy thì của nhiều trẻ. Vài thay đổi ảnh hưởng thẳng đến sinh hoạt gia đình:

Giấc ngủ

Ở tuổi thiếu niên, đồng hồ sinh học có xu hướng lùi muộn: con buồn ngủ muộn hơn, sáng khó dậy hơn. Trẻ 13–18 tuổi được AASM khuyến nghị ngủ khoảng 8–10 giờ mỗi đêm, trong khi giờ vào học sáng thường sớm. Giữ giờ ngủ hợp lý, sạc điện thoại ngoài phòng, hạn chế màn hình trước giờ ngủ giúp con đủ giấc hơn.

Riêng tư

Con muốn có không gian riêng, gõ cửa trước khi vào, có góc cất đồ của mình. Trong nhà ống chật, có khi chỉ là một tấm rèm, một ngăn tủ có khoá, hay giờ được ở một mình trong phòng. Tôn trọng điều đó giúp con tin tưởng và kể chuyện với bố mẹ nhiều hơn.

Cảm xúc

Con có thể thay đổi tâm trạng nhanh hơn, nhạy cảm với lời nhận xét, quan tâm nhiều hơn đến bạn bè. Phần lớn là bình thường. Nếu con buồn bã, thu mình, bỏ ăn, mất ngủ kéo dài, nên trao đổi với giáo viên và tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế.

Giữ một khoảng chung mỗi ngày

Con lớn hơn, lịch dày hơn, cả nhà dễ thành những người sống cạnh nhau mà ít nói chuyện. Một thói quen nhỏ giữ được sợi dây ấy: bữa tối chung không điện thoại, mười lăm phút đi bộ cùng nhau sau bữa, hay quãng đường đưa con đi học. Không phải giờ hỏi bài, mà giờ nói chuyện về bất cứ điều gì con muốn kể.