Nhà phố trong phim Việt: từ Mùi đu đủ xanh đến con hẻm của Bố già

Căn nhà phố Việt, với mặt tiền buôn bán phía trước, gian bếp và chỗ ở phía sau, con hẻm nhỏ trước cửa, là bối cảnh của nhiều bộ phim Việt về gia đình. Từ ngôi nhà Sài Gòn những năm 1950 trong Mùi đu đủ xanh của Trần Anh Hùng, căn nhà Hà Nội có ba chị em nấu giỗ mẹ trong Mùa hè chiều thẳng đứng, tới con hẻm chật chội của Bố già và quán bánh canh cua trong Nhà bà Nữ, các phim này cho thấy một điều quen: ở nhà phố, chuyện gia đình luôn dính liền với chuyện buôn bán, chuyện hàng xóm và chuyện thiếu chỗ.

Vì sao nhà phố là "sân khấu" hợp cho phim gia đình Việt

Nhà ống và nhà trong hẻm có ba đặc điểm khiến người làm phim thích đặt câu chuyện gia đình vào đó:

• Chật và sâu: các thế hệ phải đi ngang qua nhau mỗi ngày, không ai trốn được ai. Mâu thuẫn bùng lên tự nhiên.
• Mặt tiền mở ra phố: cửa hàng ở tầng trệt khiến gia đình luôn bị người ngoài nhìn thấy, chuyện nhà thành chuyện xóm.
• Không gian đa năng: một gian vừa là chỗ bán hàng, chỗ ăn cơm, chỗ con học bài; khung hình nào cũng có nhiều lớp đời sống.

Những ai lớn lên trong nhà phố sẽ nhận ra ngay các chi tiết: chiếc bàn ăn kê sát lối đi, cầu thang dốc, gian bếp cuối nhà nóng hầm hập, tiếng xe máy ngoài cửa không lúc nào ngớt.

Mùi đu đủ xanh: căn nhà Sài Gòn nhìn từ gian bếp

Mùi đu đủ xanh (1993) là phim truyện dài đầu tay của Trần Anh Hùng, đoạt giải Camera vàng dành cho phim đầu tay tại Liên hoan phim Cannes năm 1993 và được đề cử giải Oscar phim nói tiếng nước ngoài với tư cách đại diện của Pháp. Phim kể về Mùi, cô bé từ quê lên Sài Gòn đầu thập niên 1950 làm người ở cho một gia đình buôn bán, rồi lớn lên trong những gian nhà ấy.

Điều đặc biệt là toàn bộ phim được quay trong trường quay ở Pháp, với một căn nhà Sài Gòn được dựng lại hoàn toàn. Vì vậy, căn nhà trong phim là căn nhà của ký ức, được chọn lọc từng chi tiết:

• Gian bếp phía sau là thế giới của Mùi: rửa rau, nấu cơm, bổ quả đu đủ xanh và ngắm nhựa trắng ứa ra.
• Khoảng sân trong và cây đu đủ nối các gian, nơi ánh sáng và tiếng côn trùng lọt vào.
• Cửa hàng vải phía trước do bà chủ quán xuyến, nuôi cả nhà khi ông chủ bỏ đi.
• Những tấm vách, khung cửa để máy quay nhìn qua, như người giúp việc nhìn đời sống gia đình chủ qua khe cửa.

Phim gần như không có thoại. Nhịp phim là nhịp của việc nhà: sáng dậy, nấu, dọn, chiều tưới cây, tối thắp đèn. Đây là một trong số ít phim lấy góc nhìn của người làm việc nhà làm trung tâm, và cho thấy việc nhà vừa là lao động nặng nhọc vừa là cách một con người quan sát và gắn bó với thế giới quanh mình.

Mùa hè chiều thẳng đứng: ba chị em và căn nhà Hà Nội

Bảy năm sau, Trần Anh Hùng về Hà Nội quay Mùa hè chiều thẳng đứng (2000). Phim kể về ba chị em gái và người em trai trong một mùa hè, bắt đầu quanh ngày các chị em cùng nhau chuẩn bị giỗ mẹ. Nhiều cảnh chỉ là các chị em ngồi bên nhau làm cỗ, kể chuyện bố mẹ, trêu nhau, chia nhau những bí mật nhỏ.

Căn nhà trong phim đầy cây xanh, rèm cửa, ánh sáng lọc qua lá, và tiếng mưa Hà Nội mùa hè. Người xem có thể thấy nó đẹp hơn đời thật, nhưng nhịp sinh hoạt thì rất thật: buổi sáng thức dậy chậm rãi, bữa cơm chung, ngày giỗ là ngày các anh chị em đã có gia đình riêng tụ lại, và cũng là ngày những điều không nói lộ ra.

Bố già và Nhà bà Nữ: hẻm Sài Gòn và nhà vừa ở vừa buôn bán

Hai phim điện ảnh ăn khách của Trấn Thành đầu thập niên 2020 đưa nhà phố lao động Sài Gòn lên màn ảnh rộng theo cách rất khác:

Cả hai phim gây tranh luận về cách kể (nhiều nước mắt, nhiều cảnh cãi nhau), nhưng chúng chạm vào những điều thật của nhà phố: không gian chật khiến mỗi lời nói ra đều có người nghe; buôn bán ngay trong nhà khiến bữa cơm luôn bị cắt ngang; con cái lớn lên muốn có chỗ riêng mà nhà không còn chỗ.

Trên màn ảnh nhỏ: phim truyền hình gia đình

Phim truyền hình là nơi gia đình Việt xuất hiện thường xuyên nhất. Một ví dụ được nhắc nhiều là Về nhà đi con (VTV, 2019), kể về ông bố gà trống nuôi ba cô con gái với ba số phận khác nhau. Phim thu hút đông người xem trên cả nước, và những cảnh bữa cơm quanh mâm của ông Sơn với các con trở thành đề tài bàn tán của nhiều gia đình. Dù bối cảnh không phải nhà ống điển hình, phim cho thấy một hình mẫu quen: ngôi nhà của bố mẹ là nơi các con, dù đã có gia đình riêng, vẫn chạy về khi gặp chuyện.

Những gì phim Việt hay bỏ qua về nhà phố

Nhìn bằng mắt người sống trong nhà phố, phim Việt vẫn còn ít những chuyện rất thường ngày:

• Chuyện chia phòng khi nhà có ba thế hệ, ai ngủ tầng nào, ai nhường ai.
• Chuyện việc nhà: ai nấu, ai rửa, ai đón con, trong một gia đình cả vợ chồng đều đi làm.
• Chuyện cầu thang, nắng nóng, ngập nước, những điều quyết định chất lượng sống trong nhà ống.
• Chuyện những gia đình ở trọ: phòng trọ, nhà thuê, cuộc sống của gia đình nhập cư ở thành phố.

Những khoảng trống ấy cũng là đề tài cho những người làm phim ngắn, phim tài liệu trẻ, và cho chính các gia đình tự quay lại đời sống nhà mình.

Góc nhìn hôm nay: xem phim, nhìn lại nhà mình

1. Xem Mùi đu đủ xanh cùng con lớn và để ý gian bếp: hỏi con những việc nhà nào trong phim nhà mình vẫn làm, việc nào đã có máy làm thay.
2. Xem Mùa hè chiều thẳng đứng trước một ngày giỗ, rồi thử để anh chị em cùng nấu cỗ thay vì dồn cho một người.
3. Sau Bố già hay Nhà bà Nữ, nói chuyện với con về chỗ riêng trong nhà: con cần góc nào, bố mẹ cần lúc nào yên tĩnh.
4. Quay một đoạn phim ngắn về nhà mình bằng điện thoại: một buổi sáng, một bữa cơm, một buổi tối. Mười năm sau, đó sẽ là bộ phim gia đình quý nhất.