Aptomat chống giật RCD, ELCB là gì: cách hoạt động và nút Test hằng tháng

Aptomat chống giật (thợ hay gọi RCD, RCCB, ELCB hoặc "cầu dao chống giật") là thiết bị tự ngắt điện khi phát hiện dòng điện bị rò ra ngoài mạch, ví dụ đi qua người đang chạm vào vỏ máy giặt bị rò. Loại dùng để bảo vệ người có ngưỡng tác động 30 mA và ngắt trong khoảng vài phần mười giây, đủ nhanh để một cú giật thường không thành tai nạn chết người. Nó không thay được aptomat thường, và chỉ còn tác dụng khi được bấm thử định kỳ.

Aptomat thường và aptomat chống giật khác nhau ở đâu

Trong tủ điện nhà phố Việt thường có hai loại thiết bị trông khá giống nhau, cùng là khối nhựa trắng có cần gạt, nhưng làm hai việc khác hẳn.

Aptomat thường (MCB, loại nhỏ gắn thanh ray) bảo vệ dây điện. Khi cắm quá nhiều thiết bị làm dòng điện vượt mức cho phép, hoặc khi chập mạch, nó nhảy để dây không nóng lên tới mức chảy vỏ, bắt lửa. Nó không quan tâm dòng điện đi đâu, chỉ quan tâm dòng điện lớn bao nhiêu.

Aptomat chống giật bảo vệ người. Nó so dòng điện đi vào trên dây pha với dòng điện quay về trên dây trung tính. Bình thường hai dòng này bằng nhau. Nếu có một phần dòng điện "thất lạc" ra ngoài, chui qua người xuống đất hoặc qua vỏ thiết bị bị ẩm, hai dòng lệch nhau. Khi độ lệch chạm ngưỡng, thiết bị ngắt.

Một cú giật 30 mA nghe nhỏ so với dòng chạy qua ấm siêu tốc (khoảng 7–10 A, tức gấp vài trăm lần), nhưng với cơ thể người, dòng vài chục mA chạy qua ngực đủ gây co cơ không buông ra được, thậm chí rối loạn nhịp tim nếu kéo dài. Aptomat thường hoàn toàn không "thấy" mức này. Đó là lý do nhà đã có aptomat vẫn có người bị giật chết.

Tên gọi lộn xộn: RCD, RCCB, ELCB, RCBO là gì

Ra cửa hàng điện, người mua dễ rối vì mỗi người gọi một kiểu. Tóm gọn:

• RCD (Residual Current Device): tên chung cho mọi thiết bị chống dòng rò.
• RCCB: loại chỉ chống dòng rò, không chống quá tải. Bắt buộc phải lắp nối tiếp với một aptomat thường phía trước.
• RCBO: loại "hai trong một", vừa chống rò vừa chống quá tải và chập mạch. Gọn tủ, mỗi nhánh một cái.
• ELCB: tên cũ. Về kỹ thuật, ELCB đời đầu hoạt động theo nguyên lý khác (đo điện áp trên dây tiếp địa) và đã bị thay thế từ lâu. Ở Việt Nam chữ ELCB vẫn được dùng phổ biến để chỉ RCCB, kể cả trên nhãn hàng. Khi mua, cứ nhìn thông số dòng rò (mA) và có nút Test hay không, đừng quá bận tâm cái tên.

Đọc ba con số trên mặt thiết bị

• Số cực: 2P (cắt cả dây pha và dây trung tính) là loại phổ biến cho nhà dùng điện một pha. Cắt cả hai dây an toàn hơn cắt một dây.
• Dòng định mức (ví dụ 25 A, 40 A, 63 A): dòng làm việc lâu dài mà tiếp điểm chịu được. Thợ chọn theo tải của nhánh hoặc cả nhà.
• Dòng rò tác động (ký hiệu IΔn): 30 mA là mức bảo vệ người. Loại 100 mA, 300 mA dùng để chống cháy do rò điện ở mạch lớn, không đủ nhạy để bảo vệ người. Loại 10 mA đôi khi dùng cho từng thiết bị nhạy cảm nhưng dễ nhảy oan nếu đặt ở tổng.

Nút Test: việc một phút mỗi tháng

Trên mặt aptomat chống giật có một nút nhỏ in chữ T hoặc TEST. Bấm vào, thiết bị tạo một dòng rò giả bên trong. Nếu cơ cấu còn tốt, cần gạt bật xuống ngay và điện nhánh đó tắt. Nhiều hướng dẫn của nhà sản xuất khuyên bấm thử mỗi tháng một lần; ít nhất cũng nên làm vài tháng một lần.

Vì sao phải thử? Cơ cấu ngắt là lò xo và chốt cơ khí. Để yên nhiều năm trong tủ điện nóng ẩm, bụi, có khi bị kẹt. Một chiếc chống giật kẹt trông y hệt chiếc còn tốt, không có đèn báo nào cả. Người ta chỉ phát hiện ra nó hỏng vào đúng hôm cần nó.

Cách bấm thử cho người không phải thợ

1. Báo cả nhà trước, vì điện nhánh đó sẽ tắt. Lưu bài đang làm trên máy tính, tắt điều hoà nếu đang chạy.
2. Đứng trên sàn khô, tay khô, mở nắp tủ điện (chỉ nắp nhựa che mặt thiết bị, không tháo vỏ tủ).
3. Bấm dứt khoát nút Test một lần.
4. Cần gạt phải bật xuống, đèn hay ổ cắm thuộc nhánh đó phải mất điện. Nếu đúng vậy, gạt cần lên lại.
5. Nếu bấm mà cần không nhảy: thiết bị đã hỏng hoặc không có điện vào. Đừng cố bấm mạnh nhiều lần. Ghi lại và gọi thợ điện thay.

Nên dán một mẩu giấy nhỏ bên trong nắp tủ ghi ngày thử gần nhất. Nhà nào có lịch dán tủ lạnh thì thêm một dòng "thử chống giật" vào ngày đầu tháng.

Những thứ aptomat chống giật không làm được

Hiểu giới hạn của thiết bị quan trọng không kém hiểu công dụng. Nhiều người lắp xong thì chủ quan, nghĩ nhà mình "không thể bị giật".

• Không bảo vệ khi chạm cùng lúc dây pha và dây trung tính. Ví dụ hai tay cầm hai đầu dây hở, dòng đi vào tay này ra tay kia mà không rò xuống đất. Với thiết bị, đây là một tải bình thường, nó không nhảy. Vì thế, việc đụng vào dây điện vẫn là việc của thợ, kể cả nhà có chống giật.
• Không ngăn được cú giật, chỉ rút ngắn nó. Người vẫn cảm thấy điện, có thể giật mình ngã từ thang, từ ghế. Người già, người có bệnh tim vẫn có rủi ro.
• Loại RCCB không chống quá tải. Nếu nhà chỉ có RCCB mà thiếu aptomat thường phía trước, dây vẫn có thể quá nhiệt mà không ai ngắt.
• Không bảo vệ phần mạch đứng trước nó. Nếu chống giật chỉ lắp cho nhánh tầng hai, ổ cắm tầng trệt không được bảo vệ.

Chống giật cứ nhảy hoài: đừng tháo nó ra

Đây là cảnh rất hay gặp ở nhà ống cũ: lắp chống giật xong, trời nồm hay mưa là nó nhảy, cả nhà bực, rồi có người bảo thợ "bỏ cái đó đi cho xong". Đó là quyết định nguy hiểm nhất có thể làm với hệ thống điện trong nhà.

Chống giật nhảy nghĩa là đang có điện rò thật ở đâu đó. Nguyên nhân hay gặp:

• Bình nóng lạnh có thanh đốt bị rò sau nhiều năm đóng cặn.
• Máy giặt, máy bơm đặt chỗ ẩm, nước bắn vào.
• Ổ cắm, hộp nối ngoài trời hoặc trên sân thượng bị nước mưa vào.
• Dây cũ bị chuột cắn, vỏ nứt, chạy âm tường thấm.
• Nhiều thiết bị điện tử cùng nhánh, mỗi cái rò một chút, cộng lại chạm ngưỡng (hay gặp khi đặt một chống giật 30 mA chung cho cả nhà lớn).

Việc người nhà làm được: ghi lại lúc nào nó nhảy (khi bật bình nóng lạnh, khi trời mưa, khi bơm chạy), rút phích từng thiết bị nghi ngờ rồi gạt lại xem còn nhảy không. Những thông tin này giúp thợ tìm nhanh hơn nhiều. Phần mở hộp nối, đo cách điện, thay dây thuộc về thợ có nghề. Nếu thợ đề xuất tách thành nhiều nhánh, mỗi nhánh một chống giật, đó thường là cách đúng chứ không phải bày vẽ.

Nhà nên lắp chống giật ở đâu

Cách bố trí cụ thể là việc của thợ, tuỳ nhà to nhỏ, mấy tầng. Nhưng người nhà nên biết vài nguyên tắc để hỏi đúng:

• Nhánh có nước được ưu tiên: nhà tắm (bình nóng lạnh), bếp, khu máy giặt, máy bơm, ổ cắm ngoài trời và sân thượng.
• Chia nhánh thay vì một cái cho cả nhà: khi một nhánh nhảy, các tầng khác vẫn có điện, tủ lạnh vẫn chạy, và dễ khoanh vùng lỗi.
• Thiết bị có chống giật riêng: nhiều bình nóng lạnh có phích cắm tích hợp chống giật. Đó là lớp bảo vệ thêm, không thay cho chống giật ở tủ điện.
• Đi kèm dây tiếp địa: chống giật vẫn làm việc khi nhà không có tiếp địa, nhưng có tiếp địa thì dòng rò được dẫn đi trước khi người kịp chạm vào, thiết bị nhảy sớm hơn.

Mấy câu nên hỏi thợ khi lắp hoặc kiểm tra

• Nhà mình có mấy chống giật, mỗi cái bảo vệ nhánh nào?
• Ngưỡng dòng rò là bao nhiêu mA? Có phải 30 mA cho các nhánh có nước không?
• Đây là RCCB hay RCBO? Nếu RCCB thì aptomat chống quá tải nằm ở đâu?
• Nhà có dây tiếp địa chưa, nối vào những ổ nào?
• Thiết bị có dấu hợp quy, có xuất xứ rõ ràng không?

Chọn mua: mấy điều đáng để ý

Không cần nhớ hãng nào. Điều cần để ý là thiết bị có tem nhãn tiếng Việt, ghi rõ thông số, có dấu hợp quy, mua ở nơi có hoá đơn. Hàng nhái thiết bị đóng cắt có trên thị trường; chúng trông giống hệt nhưng nút Test có khi chỉ là nút giả. Cách kiểm đơn giản nhất sau khi thợ lắp: bấm Test ngay trước mặt thợ. Nhảy thì tốt, không nhảy thì yêu cầu đổi.

Cũng đừng ham loại "siêu nhạy" ngưỡng thấp đặt ở tổng cho cả nhà. Nhạy quá thì nhảy oan liên tục, cuối cùng lại dẫn tới chuyện cả nhà đòi bỏ đi.