Trần, dầm hay ban công bê tông bị bong lở, lộ cốt thép gỉ là dấu hiệu thép bên trong đã bị ăn mòn: gỉ sắt nở ra, đẩy vỡ lớp bê tông bảo vệ. Nguy hiểm nằm ở hai chỗ: mảnh bê tông có thể rơi xuống người bất cứ lúc nào, và thanh thép mất dần tiết diện làm cấu kiện yếu đi mà nhìn bên ngoài khó đoán hết. Người trong nhà nên quây khu vực, không đặt tải nặng, chụp ảnh theo dõi và mời kỹ sư kết cấu đánh giá; không tự đục, không trát đè vữa lên thép gỉ.
Bê tông vốn bảo vệ thép như thế nào
Bê tông cốt thép là cặp đôi bổ sung cho nhau: bê tông chịu nén tốt, thép chịu kéo tốt. Ngoài việc chịu lực, lớp bê tông bao quanh thanh thép (gọi là lớp bê tông bảo vệ) còn làm một việc thầm lặng: môi trường trong bê tông có tính kiềm cao, giúp bề mặt thép hình thành một lớp màng thụ động rất mỏng, ngăn thép gỉ.
Thép chỉ bắt đầu gỉ mạnh khi lớp màng đó bị phá. Có hai con đường chính mà giáo trình vật liệu xây dựng nào cũng nhắc:
- Cacbonat hoá: khí CO₂ trong không khí thấm dần vào bê tông, phản ứng làm giảm độ kiềm. Khi vùng bị cacbonat hoá lan tới chỗ thanh thép, lớp màng bảo vệ mất tác dụng. Lớp bê tông bảo vệ càng mỏng, càng rỗ, quá trình này đến thép càng sớm.
- Ion clorua: muối từ hơi nước biển, từ cát hay nước trộn bê tông nhiễm mặn, có thể phá lớp màng thụ động ngay cả khi bê tông còn kiềm. Nhà ở vùng ven biển và công trình dùng vật liệu không đảm bảo hay gặp chuyện này hơn.
Màng bảo vệ đã mất, thêm nước và ôxy là thép gỉ. Vì vậy những chỗ hay ẩm ướt như ban công hứng mưa, sàn vệ sinh thấm, sê nô, mái bằng không chống thấm tốt là nơi hiện tượng này xuất hiện sớm nhất.
Gỉ thép nở ra và đẩy vỡ bê tông
Gỉ sắt chiếm thể tích lớn hơn nhiều so với lượng thép ban đầu tạo ra nó. Khi lớp gỉ dày dần quanh thanh thép, nó ép vào bê tông từ bên trong như một cái nêm. Bê tông chịu kéo kém, nên trước tiên xuất hiện vết nứt chạy thẳng dọc theo thanh thép, thường kèm vệt nâu đỏ rỉ ra. Sau đó, mảng bê tông phía ngoài thanh thép bị đẩy bong ra, rơi xuống, để lộ thép đã gỉ sần sùi.
Khi thép đã lộ ra, quá trình ăn mòn thường nhanh hơn vì thép tiếp xúc trực tiếp với không khí ẩm. Một vòng luẩn quẩn bắt đầu: gỉ nhiều, bong nhiều, thép mất tiết diện nhiều.
Nhận biết theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Dấu hiệu nhìn thấy | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Sớm | Vệt ố nâu đỏ trên bề mặt trần, dầm; chỗ ẩm kéo dài | Tìm và chặn nguồn ẩm; theo dõi bằng ảnh |
| Nứt dọc thép | Vết nứt thẳng, song song với nhau theo khoảng cách đều như vị trí thanh thép; gõ nghe bộp | Mời kỹ sư xem; không treo đồ nặng; chống thấm phía trên |
| Bong lở | Mảng bê tông rơi, lộ thép gỉ màu nâu sẫm, có lớp vảy | Quây khu vực, không đứng bên dưới, mời kỹ sư sớm |
| Nặng | Thép gỉ mỏng đi rõ rệt, có chỗ đứt; sàn, ban công võng xuống; vết nứt rộng ở chân ban công, gối dầm | Ngưng sử dụng khu vực, chống tạm theo hướng dẫn của người có chuyên môn, xử lý khẩn |
Cần phân biệt với vết nứt chân chim li ti trên lớp vữa trát hay lớp sơn bong do ẩm. Những thứ đó khó chịu nhưng thường không đi kèm vệt gỉ, không chạy thẳng theo hàng như thanh thép.
Ban công đua ra ngoài: cần chú ý đặc biệt
Ban công nhà phố thường là dạng công xôn, tức một tấm bê tông chỉ được ngàm ở một đầu vào nhà, đầu kia đua ra lơ lửng. Với kiểu kết cấu này, thép chịu lực chính nằm ở phía trên của tấm sàn, gần mặt ban công, chứ không phải ở mặt dưới như sàn trong nhà. Mặt trên ban công lại là chỗ hứng mưa, đọng nước, chân lan can hay bị thấm.
Điều đó có nghĩa: nhìn mặt dưới ban công còn tương đối lành chưa chắc thép chính phía trên đã ổn, và ngược lại, bong lở ở mặt dưới cần được đánh giá xem có liên quan đến thép chịu lực hay không. Đây là việc của kỹ sư, không đoán bằng mắt. Những ban công cũ bị bong lở thì nên giảm tải ngay: dời bớt chậu cây lớn, bể nước, đồ nặng, không tụ tập đông người đứng trên đó.
Người trong nhà làm gì, không làm gì
Nên làm
- Quây khu vực bên dưới chỗ bong lở, kể cả phần vỉa hè nếu là ban công, mái hắt mặt tiền. Mảnh bê tông nhỏ rơi từ tầng ba cũng có thể gây chấn thương.
- Chụp ảnh có thước hoặc vật đối chiếu (đồng xu, bút), ghi ngày, chụp lại mỗi tháng ở cùng góc.
- Tìm nguồn nước: ban công đọng nước, sàn vệ sinh tầng trên thấm, sê nô tắc. Chặn được nước là làm chậm quá trình gỉ.
- Gom thông tin về nhà: năm xây, có bản vẽ kết cấu không, đã sửa chữa gì. Kỹ sư sẽ hỏi những câu này.
Không nên làm
- Không tự đục thêm để "xem bên trong", có thể làm yếu thêm cấu kiện hoặc làm rơi mảng lớn.
- Không trát vữa thường hay bả đè lên chỗ thép gỉ cho "kín". Lớp vữa mới không bám được vào thép gỉ, lại giữ ẩm bên trong; vài tháng sau bong ra, còn thép tiếp tục gỉ âm thầm.
- Không khoan bắt giá treo, móc treo đồ nặng vào dầm, trần đang có vết nứt dọc thép.
- Không tự hàn, cắt thép hay tự chống đỡ bằng cây gỗ tạm mà không có hướng dẫn: chống sai chỗ có thể dồn tải vào chỗ yếu hơn.
Kỹ sư và thợ sẽ sửa thế nào
Tuỳ mức độ, đơn vị có chuyên môn thường đi theo trình tự sau:
- Khảo sát: gõ tìm vùng rỗng, đo chiều dày lớp bảo vệ, có thể kiểm tra độ cacbonat hoá, xác định thép nào là thép chịu lực và mức độ mất tiết diện.
- Chống tạm nếu cần, trước khi đục phá.
- Phá bỏ bê tông yếu quanh vùng thép gỉ, đục sâu ra phía sau thanh thép để vật liệu mới bao kín được thép.
- Làm sạch gỉ đến bề mặt kim loại, bằng bàn chải sắt, máy mài hoặc phun cát tuỳ điều kiện.
- Bổ sung thép nếu thép cũ mất tiết diện nhiều, theo tính toán của kỹ sư.
- Quét lớp bảo vệ thép và lớp kết nối, rồi đắp vữa sửa chữa chuyên dụng (loại ít co ngót, bám dính tốt) theo từng lớp, bảo dưỡng đủ ẩm.
- Chống thấm phía có nước vào (mặt trên ban công, sàn vệ sinh) để nguyên nhân không lặp lại.
Với cấu kiện đã yếu nhiều, kỹ sư có thể đề xuất gia cường: bọc thêm bê tông, ốp thép bản, dán vật liệu sợi chịu lực, hoặc trong trường hợp xấu là phá dỡ làm lại cấu kiện đó. Câu nên hỏi: "Cấu kiện này hiện còn an toàn để dùng ở mức nào trong lúc chờ sửa?"
Phòng từ sớm cho nhà đang còn tốt
- Giữ mặt trên ban công, sân thượng, mái bằng thoát nước tốt, không để đọng vũng.
- Xử lý sớm mọi điểm thấm ở sàn vệ sinh, sê nô, chân lan can.
- Khi xây mới, hỏi kỹ sư về chiều dày lớp bê tông bảo vệ phù hợp với môi trường (nhất là vùng ven biển), dùng cát, nước sạch không nhiễm mặn, đầm bê tông kỹ để ít rỗ.
- Đi một vòng nhìn trần, dầm, mặt dưới ban công mỗi năm, nhất là sau mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Trần bê tông bong lở lộ thép gỉ có nguy hiểm không?
Có. Mảnh bê tông có thể rơi bất ngờ gây thương tích, và thép gỉ mất dần tiết diện làm cấu kiện yếu đi. Nên quây khu vực bên dưới, không đặt tải nặng và mời kỹ sư kết cấu đánh giá sớm.
Vì sao cốt thép trong bê tông bị gỉ?
Bê tông kiềm tạo màng bảo vệ thép. Màng này bị phá khi khí CO₂ làm bê tông mất kiềm dần theo thời gian (cacbonat hoá) hoặc khi có muối clorua từ hơi biển, vật liệu nhiễm mặn. Gặp thêm nước và ôxy là thép gỉ.
Có tự trát vữa lên chỗ thép bị gỉ được không?
Không nên. Vữa thường không bám vào thép gỉ, lại giữ ẩm bên trong khiến thép tiếp tục gỉ và lớp vữa sớm bong. Phải làm sạch gỉ, đánh giá tiết diện thép, quét lớp bảo vệ và dùng vữa sửa chữa chuyên dụng.
Ban công cũ bị nứt, bong lở có nên dùng tiếp không?
Nên giảm tải ngay: dời chậu cây lớn, đồ nặng, không tụ tập đông người. Ban công đua ra có thép chịu lực chính ở mặt trên nên chỉ nhìn mặt dưới không đánh giá được, cần kỹ sư xem trước khi tiếp tục sử dụng bình thường.
Vết nứt nào cho thấy thép bên trong đang gỉ?
Vết nứt chạy thẳng dọc theo vị trí thanh thép, thường song song nhau với khoảng cách đều, kèm vệt nâu đỏ rỉ ra và tiếng bộp khi gõ. Khác với vết nứt chân chim li ti ngẫu nhiên trên lớp vữa trát.
