Dây tiếp địa là gì: ổ cắm ba chấu, vỏ máy giặt tê tay và nhà ống cũ

Dây tiếp địa (dây nối đất) là sợi dây thứ ba, thường có vỏ sọc vàng xanh, nối vỏ kim loại của thiết bị điện xuống một cọc kim loại chôn trong đất. Khi thiết bị bị rò điện, dòng rò chạy theo dây này xuống đất thay vì chạy qua người chạm vào. Nhiều nhà ống cũ có ổ cắm ba lỗ nhưng lỗ thứ ba không nối vào đâu cả, nên phích ba chấu cắm vào cũng không được bảo vệ gì.

Ba sợi dây trong một ổ cắm làm gì

Điện sinh hoạt một pha đến nhà bằng hai dây: dây pha (dây nóng) và dây trung tính (dây nguội). Dòng điện đi ra theo dây pha, qua thiết bị, quay về theo dây trung tính. Hai dây này đủ để ấm siêu tốc sôi, quạt quay.

Dây tiếp địa là dây thứ ba, bình thường không có dòng điện chạy qua. Nó chỉ "làm việc" khi có lỗi:

• Không có tiếp địa: thanh đốt bình nóng lạnh bị rò, vỏ bình mang điện. Không gì xảy ra cho tới khi có người chạm vào vỏ bình hoặc vòi nước khi chân đang ướt. Lúc đó người thành đường dẫn điện xuống đất.
• Có tiếp địa: ngay khi rò, dòng điện chạy theo dây tiếp địa xuống đất, vì đó là đường dễ đi hơn nhiều so với cơ thể người. Nếu nhà có aptomat chống giật, dòng rò này làm nó nhảy ngay, trước khi ai kịp chạm vào.

Vì vậy tiếp địa và aptomat chống giật là hai lớp bổ sung cho nhau. Tiếp địa dẫn dòng rò đi, chống giật phát hiện và cắt điện. Có một trong hai đã tốt hơn không có gì; có cả hai mới là đầy đủ.

Nhận ra dây tiếp địa bằng mắt

Theo quy ước màu dây được dùng rộng rãi theo tiêu chuẩn quốc tế, dây tiếp địa có vỏ sọc vàng xanh lá. Dây pha thường màu đỏ, nâu hoặc đen; dây trung tính thường màu xanh dương hoặc đen tuỳ thợ. Trong thực tế, nhiều công trình ở Việt Nam không theo đúng màu, nên màu chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng. Người không có nghề không nên mở mặt ổ cắm để xem dây.

Những gì người nhà quan sát được mà không cần tháo gì:

• Ổ cắm tường có lỗ thứ ba (lỗ tròn phía trên hoặc hai lá kim loại ở mép ổ kiểu châu Âu). Không có lỗ thứ ba thì chắc chắn ổ đó không có tiếp địa.
• Thiết bị có phích ba chấu: tủ lạnh, máy giặt, lò vi sóng, bình nóng lạnh, máy tính để bàn, điều hoà thường được thiết kế để nối đất.
• Dây vàng xanh nối vào vỏ thiết bị cố định: ví dụ ốc vít trên thân bình nóng lạnh, vỏ máy bơm.
• Trong tủ điện có một thanh đồng riêng gom các dây vàng xanh: chỉ nhìn qua khi thợ mở tủ, người nhà không tự tháo vỏ.

Lỗ thứ ba có mặt không đồng nghĩa với có tiếp địa. Thợ lắp ổ ba lỗ cho đẹp và tiện cắm phích ba chấu, nhưng không kéo dây tiếp địa, là chuyện rất phổ biến ở nhà xây trước đây. Chỉ thợ đo bằng dụng cụ chuyên môn mới khẳng định được.

Những dấu hiệu nhà mình có thể thiếu tiếp địa

• Chạm vào vỏ máy giặt, tủ lạnh, laptop đang sạc thấy tê tê, rần rần, nhất là khi chân trần trên sàn ẩm. Nhiều thiết bị có bộ lọc nhiễu bên trong làm vỏ mang một điện áp nhỏ nếu không nối đất. Mức này thường không gây nguy hiểm ngay, nhưng là dấu hiệu rõ rằng dây tiếp địa không có hoặc không làm việc. Nếu tê mạnh, giật nảy tay, đó là rò điện thật, ngắt aptomat nhánh đó và gọi thợ.
• Bút thử điện sáng khi chạm vào vỏ kim loại của thiết bị. Người dùng bút thử nên hiểu nó chỉ là dụng cụ tham khảo, có lúc sáng mờ vì cảm ứng; kết luận để thợ.
• Nhà cũ, chưa từng đi lại hệ thống điện, ổ cắm chủ yếu là loại hai lỗ.
• Phích ba chấu bị bẻ gãy chân thứ ba để cắm vừa ổ hai lỗ. Khi thấy chiếc phích như vậy trong nhà, đó là bằng chứng có thiết bị đang chạy mà không nối đất.

Những việc tuyệt đối không tự làm

Có vài "mẹo" truyền miệng về tiếp địa vừa sai vừa nguy hiểm:

• Nối dây tiếp địa vào ống nước. Ống nước trong nhà hiện nay phần lớn là ống nhựa, không dẫn điện. Kể cả ống kim loại cũ cũng có đoạn nối nhựa, đoạn gioăng cao su. Kết quả là vừa không có tiếp địa, vừa có nguy cơ làm vòi nước, bồn rửa mang điện khi rò.
• Nối dây tiếp địa vào dây trung tính. Đây là kiểu "chữa cháy" của một số thợ không có nghề. Nếu dây trung tính bị lỏng hay đứt ở đâu đó, vỏ thiết bị sẽ mang điện áp pha. Đừng để ai làm vậy trong nhà mình.
• Tự đóng một thanh sắt xuống đất rồi kéo dây vào. Cọc tiếp địa phải đúng vật liệu, đúng độ sâu, đo điện trở đất đạt yêu cầu. Thanh sắt cắm qua loa có điện trở quá lớn, gần như không có tác dụng, còn tạo cảm giác an toàn giả.
• Bẻ chân thứ ba của phích cho vừa ổ hai lỗ. Phích bị bẻ chân thì kể cả khi nhà lắp tiếp địa sau này, thiết bị đó vẫn không được nối đất. Cách đúng là nhờ thợ thay ổ ba lỗ có dây tiếp địa thật ở vị trí đặt thiết bị.

Lắp tiếp địa cho nhà ống: việc của thợ, người nhà cần biết gì

Với nhà ống trong phố, chỗ đóng cọc tiếp địa thường là sân trước, sân sau, hố ga hoặc dưới nền tầng trệt khi sửa nhà. Thợ sẽ đóng một hoặc nhiều cọc, kéo dây về tủ điện, rồi từ tủ điện đi dây tiếp địa đến các ổ cắm và thiết bị cố định. Sau đó dùng máy đo điện trở tiếp địa để kiểm tra.

Lúc thuận tiện nhất để làm là khi sửa nhà, lát lại nền, đục tường đi dây mới. Làm sau khi đã hoàn thiện thì tốn công hơn nhưng vẫn làm được, thường ưu tiên trước các vị trí quan trọng: nhà tắm, bếp, khu máy giặt.

Câu hỏi nên đặt cho thợ

• Nhà mình hiện có tiếp địa không? Anh/chị đo bằng gì?
• Cọc đặt ở đâu, mấy cọc, điện trở đo được bao nhiêu và có đạt yêu cầu không?
• Những ổ nào, thiết bị nào được nối tiếp địa? Có thể đánh dấu giúp không?
• Có cần kết hợp lắp thêm aptomat chống giật không?
• Hệ thống chống sét (nếu nhà có) có tách riêng hay nối chung, và vì sao?

Câu cuối liên quan đến thiết kế; người nhà không cần hiểu sâu, nhưng việc thợ trả lời được rõ ràng là dấu hiệu họ làm có bài bản.

Thiết bị nào cần tiếp địa nhất

Biểu tượng hai hình vuông lồng nhau trên nhãn (cách điện kép, cấp II) giải thích vì sao máy sấy tóc, sạc điện thoại chỉ có hai chấu mà vẫn đạt chuẩn: vỏ được làm để không thể mang điện khi lỗi bên trong.