Câu chuyện Tokyo (tên gốc Tōkyō Monogatari, 1953) của Ozu Yasujirō kể chuyện một cặp vợ chồng già ở thị trấn Onomichi lên Tokyo thăm các con, và nhận ra các con đã quá bận với nhịp sống riêng. Phim được nhớ không vì cốt truyện mà vì cách Ozu đặt máy quay trong căn nhà: thấp, đứng yên, ngang tầm mắt người ngồi trên chiếu. Xem phim với con mắt của người ở nhà, ta thấy một bài học rất gần: khoảng cách giữa các thế hệ hiện ra trước hết trong cách một căn nhà đón hay không đón người thân.
Ozu là ai và vì sao phim của ông được gọi là "phim gia đình"
Ozu Yasujirō (1903–1963) là đạo diễn Nhật làm phim từ thời phim câm cho tới đầu thập niên 1960. Gần như cả sự nghiệp, ông quay đi quay lại một đề tài: gia đình trung lưu Nhật, cha mẹ già đi, con cái lớn lên rồi rời nhà. Những phim nổi tiếng nhất của ông thời hậu chiến như Cuối xuân (Banshun, 1949), Câu chuyện Tokyo (1953) hay Buổi chiều mùa thu (Sanma no Aji, 1962, phim cuối cùng của ông) đều xoay quanh những chuyện rất nhỏ: một cô con gái đến tuổi lấy chồng, một người cha sắp ở một mình, một chuyến thăm nhà.
Năm 2012, trong cuộc bình chọn của tạp chí Sight & Sound (Viện Phim Anh), Câu chuyện Tokyo đứng đầu danh sách do các đạo diễn bầu. Một bộ phim gần như không có biến cố, toàn cảnh người ngồi uống trà, lại được giới làm phim đặt lên vị trí cao nhất. Lý do chính là cách nó nhìn đời sống gia đình: không ai là kẻ xấu, chỉ có những con người bận rộn và một căn nhà không còn chỗ cho người già.
Căn nhà Nhật trong khung hình Ozu: chiếu, cửa kéo và hành lang
Phim của Ozu là nơi lý tưởng để nhìn kỹ một căn nhà Nhật giữa thế kỷ 20. Những gì xuất hiện lặp đi lặp lại:
- Sàn chiếu tatami: người ta ngồi, ăn, tiếp khách và trải nệm ngủ trên cùng một mặt sàn. Một phòng có thể là phòng khách ban ngày và phòng ngủ ban đêm.
- Cửa kéo giấy và gỗ (shōji, fusuma): phòng ngăn nhau bằng vách mỏng, đóng mở được. Tiếng nói chuyện lọt qua, sự riêng tư mong manh.
- Hành lang và hiên: nối các phòng với nhau và với khoảng sân nhỏ. Nhân vật của Ozu hay đi qua hành lang, đứng ở hiên, ngồi quạt ở ngưỡng cửa.
- Bàn thấp và ấm trà: trung tâm của mọi cuộc gặp. Ai cũng ngồi bệt, khoảng cách giữa người với người được đo bằng chiều dài một chiếc bàn.
Người Việt ở nhà ống sẽ thấy nhiều điểm quen. Phòng đa năng, ban ngày tiếp khách tối trải chiếu ngủ, là chuyện của rất nhiều gia đình phố mình vài chục năm trước. Vách mỏng nghe rõ tiếng nhau cũng vậy.
Máy quay ngang tầm người ngồi
Giới phê bình hay gọi kiểu đặt máy của Ozu là "góc tatami": máy quay đặt thấp, gần ngang tầm mắt người đang ngồi trên chiếu, gần như không lia, không đẩy. Kết quả là khán giả như đang ngồi cùng phòng, ở vị trí của một người khách lặng lẽ. Ông cũng hay chèn những cảnh không người: một hành lang trống, dây phơi quần áo, ống khói nhà máy, con tàu trên sông. Các nhà phê bình gọi chúng là "cảnh gối đầu" (pillow shots), những quãng nghỉ giữa các cảnh như khoảng lặng trong một câu thơ.
Với người làm nhà, đây là cách nhìn đáng học: một căn nhà không chỉ đo bằng mét vuông mà bằng chỗ ngồi, ánh sáng hắt vào hành lang, và những góc trống để mắt được nghỉ.
Chuyến thăm Tokyo: khi nhà con không còn chỗ cho cha mẹ
Không cần kể hết cốt truyện, chỉ cần để ý cách các căn nhà trong phim đón ông bà Hirayama:
| Nơi ở | Không gian | Ông bà được đón ra sao |
|---|---|---|
| Nhà người con trai cả, một bác sĩ ở vùng ven Tokyo | Nhà nhỏ, phòng khám ngay trong nhà, hai đứa cháu cần chỗ học | Ông bà được nhường phòng, nhưng cuộc sống nhà con vẫn chạy theo lịch khám bệnh. Kế hoạch đưa ông bà đi chơi bị hoãn vì có bệnh nhân |
| Nhà người con gái, chủ một tiệm làm đầu | Nhà gắn với cửa hàng, lúc nào cũng có khách | Ông bà thành người thừa giữa giờ buôn bán, được "gửi" đi nghỉ suối nước nóng ở Atami cho đỡ vướng |
| Căn hộ của Noriko, con dâu goá chồng | Một phòng nhỏ trong khu nhà tập thể, đồ đạc ít ỏi | Chật nhất nhưng ấm nhất: cô xin nghỉ làm đưa mẹ chồng đi xem thành phố, sang hàng xóm mượn rượu, mượn đồ để tiếp đãi |
| Nhà ông bà ở Onomichi | Nhà rộng, yên, nhìn ra cảng biển | Nơi mọi người con cuối cùng phải trở về, khi đã muộn |
Ozu không trách ai. Các con không độc ác, họ chỉ đang sống đúng nhịp của một đô thị đang lớn nhanh sau chiến tranh: làm việc nhiều, nhà nhỏ, thời gian ít. Bài học nằm ở đó: người già lạc lõng không vì con hư mà vì nhịp nhà con không có khoảng trống nào dành cho họ. Noriko, người không cùng máu mủ, lại là người dành được khoảng trống ấy.
Nhịp sinh hoạt trong phim Ozu: trà, bữa ăn và tiếng tàu
Phim Ozu chậm vì nó đi theo nhịp sinh hoạt thật. Trong Câu chuyện Tokyo và các phim khác của ông, ta thấy:
- Bữa ăn và chén rượu là lúc người ta nói chuyện thật lòng, thường là những người đàn ông lớn tuổi ngồi quán than về con cái.
- Việc nhà diễn ra không lời: gấp quần áo, quạt cho người già nằm, dọn chăn nệm buổi sáng.
- Tàu hoả là sợi dây nối các thành viên sống xa nhau. Người ta đến và đi bằng tàu, chờ tàu, nhìn tàu chạy qua.
- Những câu nói xã giao lặp đi lặp lại ("trời đẹp nhỉ", "vâng, đúng thế") che đi những điều không nói ra.
Ai từng có bố mẹ từ quê ra phố ở vài hôm sẽ nhận ra cảm giác: lịch đi làm, lịch học của con cháu vẫn chạy, ông bà ngồi một góc chờ đến bữa, ngại làm phiền, rồi xin về sớm.
Ozu và bài toán "cha mẹ già sống một mình"
Nhiều phim của Ozu kết thúc với một người già ngồi một mình trong căn nhà vừa vắng đi một người. Ở cuối Cuối xuân, người cha sau đám cưới của con gái ngồi gọt táo trong căn nhà trống. Ở cuối Câu chuyện Tokyo, ông Hirayama ngồi nhìn ra biển. Không có nước mắt dồn dập, chỉ có căn nhà rộng hơn cần thiết.
Đây là đề tài Nhật Bản đối mặt từ rất sớm vì dân số già nhanh, và Việt Nam đang đi đúng con đường ấy: con cái lên thành phố, cha mẹ ở lại quê hoặc ở lại căn nhà phố cũ. Xem Ozu không cho ta lời giải, nhưng giúp ta nhìn rõ câu hỏi: căn nhà của cha mẹ sẽ ra sao khi con đi hết, và căn nhà của con có chỗ nào cho cha mẹ khi họ lên thăm?
Góc nhìn hôm nay: xem Ozu như thế nào và mang gì về nhà
Thứ tự xem cho người mới
- Câu chuyện Tokyo (1953): nên xem đầu tiên, vì nó chứa đủ mọi thứ của Ozu.
- Cuối xuân (1949): câu chuyện cha và con gái, căn nhà ở Kamakura, ngắn gọn và dễ xúc động.
- Một phim màu cuối đời như Buổi chiều mùa thu (1962): để thấy căn nhà và căn hộ Nhật đổi thay theo thời kinh tế đi lên.
Các phim này hiện được nhiều kho phim kinh điển phát hành và chiếu lại ở các liên hoan, tuần phim Nhật. Nên xem ở nơi yên tĩnh, không xem tua nhanh: nhịp chậm chính là nội dung.
Vài việc nhỏ cho nhà mình sau khi xem
- Khi ông bà lên chơi, dành ra một buổi không lịch làm, không lịch học thêm, để cả nhà ngồi với ông bà. Noriko trong phim chỉ có một ngày nghỉ, và đó là thứ ông bà nhớ nhất.
- Chuẩn bị sẵn một chỗ cho người lớn tuổi ở lại: nệm, đèn ngủ, đường đi vệ sinh ban đêm không vướng đồ. Người già ngại hỏi, nên chỗ được sắp sẵn tự nói thay lời mời.
- Đừng "gửi" ông bà đi chơi như cách các con trong phim gửi bố mẹ ra suối nước nóng. Đi cùng một quãng ngắn có giá hơn một chuyến đi dài một mình.
- Nhìn lại căn nhà của cha mẹ: nếu một mai họ ở một mình, nhà có an toàn, có ai ghé qua hằng tuần không.
Câu hỏi thường gặp
Câu chuyện Tokyo của Ozu kể về chuyện gì?
Câu chuyện Tokyo (1953) kể chuyện một cặp vợ chồng già từ Onomichi lên Tokyo thăm các con đã trưởng thành. Các con đều bận rộn, chỉ có người con dâu goá chồng dành thời gian thật sự cho ông bà. Phim nói về khoảng cách giữa các thế hệ trong gia đình hiện đại.
Ozu Yasujirō là ai?
Ozu Yasujirō (1903–1963) là đạo diễn Nhật Bản, nổi tiếng với những phim về gia đình trung lưu như Cuối xuân, Câu chuyện Tokyo, Buổi chiều mùa thu. Ông có phong cách đặt máy quay thấp, đứng yên và nhịp phim rất chậm.
Góc máy tatami là gì?
Đó là cách gọi của giới phê bình cho kiểu đặt máy quay thấp, gần ngang tầm mắt người ngồi trên chiếu tatami, mà Ozu dùng gần như suốt sự nghiệp. Góc máy này khiến khán giả có cảm giác ngồi cùng phòng với nhân vật.
Vì sao Câu chuyện Tokyo được coi là phim hay nhất mọi thời?
Năm 2012, phim đứng đầu bình chọn của các đạo diễn trên tạp chí Sight & Sound. Người ta đánh giá cao cách phim kể một chuyện gia đình bình thường mà chạm tới điều ai cũng trải qua: cha mẹ già đi và con cái dần xa nhà.
Nên xem phim Ozu nào trước?
Người mới nên bắt đầu với Câu chuyện Tokyo, rồi tới Cuối xuân về cha và con gái. Sau đó có thể xem một phim màu cuối đời như Buổi chiều mùa thu để thấy căn nhà Nhật thay đổi theo thời gian.
