Phim của đạo diễn Nhật Kore-eda Hirokazu hay đặt một câu hỏi: điều gì làm nên một gia đình, máu mủ hay những ngày sống chung dưới một mái nhà? Câu trả lời của ông hiện ra không qua lời thoại mà qua căn nhà và nhịp sinh hoạt: căn nhà chật chội của Shoplifters (thường được gọi là Kẻ trộm siêu thị), ngôi nhà gỗ cũ có cây mơ của Our Little Sister, bữa giỗ có món tempura ngô của Still Walking. Tên tiếng Việt của các phim này chưa thống nhất, nên bài dùng tên tiếng Anh quen thuộc kèm tên gốc tiếng Nhật. Bài này đọc các phim ấy như đọc một căn nhà.
Kore-eda và đề tài gia đình
Kore-eda Hirokazu (sinh năm 1962) bắt đầu từ phim tài liệu truyền hình rồi chuyển sang phim truyện. Phim của ông thường xoay quanh những gia đình "lệch chuẩn": trẻ bị bỏ rơi, con bị trao nhầm lúc mới sinh, chị em cùng cha khác mẹ, một nhóm người không họ hàng sống chung. Năm 2018, Shoplifters (tên gốc Manbiki Kazoku, nghĩa là "gia đình ăn cắp vặt") đoạt giải Cành cọ vàng ở Liên hoan phim Cannes.
Người ta hay so ông với Ozu Yasujirō vì cùng làm phim về gia đình Nhật với nhịp chậm. Khác biệt nằm ở chỗ: gia đình của Ozu là gia đình trung lưu đầy đủ đang tan dần; gia đình của Kore-eda thường đã vỡ từ trước, và các nhân vật đang tự ghép lại một gia đình mới.
Bốn phim, bốn căn nhà
| Phim (tên tiếng Anh – tên gốc) | Căn nhà | Câu hỏi về gia đình |
|---|---|---|
| Nobody Knows – Dare mo Shiranai (2004) | Một căn hộ thuê ở Tokyo, nơi bốn đứa trẻ bị mẹ bỏ lại tự xoay xở | Khi người lớn vắng mặt, ai giữ nếp nhà? |
| Still Walking – Aruitemo Aruitemo (2008) | Ngôi nhà của ông bố bác sĩ đã nghỉ hưu, phòng khám cũ còn nằm trong nhà | Một ngày giỗ hằng năm giữ cả nhà lại, và cũng phơi ra những vết rạn |
| Our Little Sister – Umimachi Diary (2015) | Ngôi nhà gỗ cũ của bà ngoại ở Kamakura, ba chị em sống cùng nhau, có cây mơ trong vườn | Người em cùng cha khác mẹ có được nhận làm người trong nhà? |
| Shoplifters – Manbiki Kazoku (2018) | Căn nhà nhỏ một tầng kẹp giữa các khu chung cư Tokyo, đồ đạc chất đầy | Những người không cùng máu sống chung có phải là gia đình? |
Shoplifters: căn nhà chật làm nên sự gần gũi
Căn nhà trong Shoplifters là căn nhà của bà cụ Hatsue, và cũng là chỗ trú của cả một nhóm người: một cặp vợ chồng làm nghề chân tay, một cô gái trẻ, một cậu bé, rồi thêm một bé gái được nhặt về từ ban công lạnh cóng nhà hàng xóm. Họ sống nhờ lương hưu của bà, đồng lương bấp bênh và những món đồ lấy cắp ở cửa hàng.
Điều đáng xem là không gian. Nhà nhỏ đến mức mọi sinh hoạt diễn ra trên cùng một mặt sàn: ăn mì bên chiếc bàn thấp, ngủ chen nhau, tắm chung một bồn nhỏ, quần áo treo khắp nơi. Máy quay của Kore-eda đứng sát, nhiều đồ vật lấn vào khung hình, khiến khán giả cảm thấy cái chật và cái ấm cùng một lúc.
Cảnh pháo hoa không nhìn thấy
Một cảnh được nhắc nhiều: cả nhà ngồi ở hiên ngước lên trời nghe tiếng pháo hoa lễ hội mùa hè, nhưng các toà nhà cao xung quanh che mất, không ai thấy gì. Họ vẫn ngửa cổ nhìn, vẫn vui. Đó là hình ảnh gọn nhất của gia đình này: sống trong kẽ hở của thành phố, thiếu gần như mọi thứ trừ việc có nhau. Cảnh gia đình ra biển chơi cũng vậy, khoảnh khắc hiếm hoi họ có một khoảng rộng.
Phim không lãng mạn hoá cái nghèo hay chuyện ăn cắp. Nửa sau phim, pháp luật và xã hội hỏi lại những câu khó, và người xem phải tự trả lời. Nhưng trong căn nhà ấy, những việc rất thường như chỉ nhau mẹo vặt, cắt tóc cho nhau, tắm chung, ngồi cùng ăn, đã đủ để một đứa trẻ cảm thấy mình thuộc về đâu đó.
Our Little Sister: ngôi nhà cũ giữ nếp của người đã khuất
Our Little Sister chuyển thể từ truyện tranh của Yoshida Akimi. Ba chị em sống trong ngôi nhà gỗ cũ bà ngoại để lại ở thành phố biển Kamakura. Sau đám tang người cha đã bỏ nhà đi từ lâu, họ đón cô em cùng cha khác mẹ về ở chung.
Ngôi nhà ở đây gần như là một nhân vật:
- Cây mơ trong vườn và những vò rượu mơ ngâm hằng năm. Mỗi năm hái mơ, ngâm rượu là một nếp nhà nối từ bà sang cháu, và cô em mới về được mời cùng làm.
- Hành lang gỗ, hiên nhìn ra vườn, nơi các chị em ngồi nói chuyện buổi tối, uống bia, hóng gió.
- Món ăn của người đã khuất: những món nhà bà hay nấu, món của quán ăn quen gắn với ký ức về người cha, được truyền lại cho cô em.
- Chuyện bán hay giữ nhà: nhà cũ, sửa tốn kém, có lúc người lớn gợi ý bán đi, nhưng các chị em giữ lại vì đó là chỗ duy nhất buộc họ với nhau.
Bài học rất đời thường: một người mới về nhà (con dâu, con rể, con riêng, người thân đến ở nhờ) thường được nhận vào gia đình qua những việc chung lặp lại hằng năm hơn là qua lời chào đón. Một mùa ngâm mơ, một món ăn được dạy làm, một chỗ ngồi cố định trong bữa cơm.
Still Walking: bữa giỗ, món ăn và những điều không nói
Trong Still Walking, các con về nhà bố mẹ đúng ngày giỗ người anh cả đã mất khi cứu một đứa trẻ đuối nước. Cả phim gói trong khoảng một ngày một đêm. Bà mẹ nấu nướng suốt ngày, trong đó có món tempura ngô mà các con đã ăn từ nhỏ; ông bố ngồi lì trong phòng khám cũ không còn bệnh nhân.
Kore-eda để ta thấy căn bếp là nơi người mẹ giữ quyền lực và ký ức của mình, còn căn phòng khám bỏ không là nơi người cha bám vào vai trò đã mất. Những đứa con về nhà, ăn món cũ, ngủ lại một đêm, rồi đi, mang theo những câu đã định nói mà không nói. Ai từng về nhà bố mẹ dịp giỗ, dịp Tết sẽ thấy quen đến lạ.
Nobody Knows: khi nếp nhà do trẻ con giữ
Nobody Knows dựa trên cảm hứng từ một vụ việc có thật ở Tokyo cuối thập niên 1980, khi bốn anh em bị bỏ lại một mình trong căn hộ. Trong phim, cậu anh cả mười hai tuổi tự đi chợ, nấu cơm, đóng tiền điện nước cho tới khi tiền cạn. Căn hộ dần xuống cấp: điện nước bị cắt, rác dồn, cây trồng trong hộp mì khô héo rồi mọc lại.
Phim khó xem nhưng cho thấy một điều thẳng thắn: nếp nhà (giờ ăn, giờ tắm, giờ ngủ, việc ai nấy làm) không tự nhiên mà có. Nó cần người lớn giữ. Khi không còn ai giữ, trẻ con cố bắt chước nếp cũ, và đó là chỗ đau nhất của bộ phim.
Góc nhìn hôm nay: xem Kore-eda cùng ai, nghĩ gì về nhà mình
Nên xem theo thứ tự nào
- Our Little Sister: nhẹ nhàng nhất, hợp xem cùng con tuổi học sinh lớn.
- Still Walking: hợp với người đã đi làm, sống xa bố mẹ.
- Shoplifters: có những đoạn nặng nề và tình tiết người lớn, nên xem khi đã quen nhịp phim của ông.
- Nobody Knows: khó xem, không hợp xem cùng trẻ nhỏ.
Ba câu hỏi để cả nhà nói chuyện sau khi xem
- Nhà mình có việc gì cả nhà làm chung mỗi năm một lần, như ngâm rượu mơ của ba chị em? Nếu chưa có, việc gì có thể bắt đầu?
- Người mới về nhà mình (dâu, rể, con riêng, người ở nhờ) đã được mời vào việc chung nào chưa?
- Có món ăn nào chỉ một người trong nhà biết nấu? Đã ai học lại chưa?
Câu hỏi thường gặp
Kore-eda Hirokazu là ai?
Kore-eda Hirokazu là đạo diễn Nhật Bản sinh năm 1962, nổi tiếng với các phim về gia đình như Nobody Knows, Still Walking, Our Little Sister, Shoplifters. Phim Shoplifters của ông đoạt Cành cọ vàng Cannes năm 2018.
Shoplifters (Kẻ trộm siêu thị) nói về điều gì?
Phim kể về một nhóm người không cùng huyết thống sống chung trong căn nhà nhỏ ở Tokyo, kiếm sống bằng việc lặt vặt và ăn cắp vặt. Họ nhận nuôi một bé gái bị bỏ rơi. Phim đặt câu hỏi gia đình được làm nên bởi máu mủ hay bởi sự gắn bó.
Our Little Sister có phải chuyển thể từ truyện tranh không?
Có. Our Little Sister (tên gốc Umimachi Diary, nghĩa là "nhật ký thành phố biển") chuyển thể từ bộ truyện tranh của Yoshida Akimi, kể về ba chị em đón cô em cùng cha khác mẹ về sống trong ngôi nhà cũ ở Kamakura.
Phim Kore-eda khác phim Ozu thế nào?
Cả hai cùng làm phim về gia đình Nhật với nhịp chậm. Ozu thường kể về gia đình trung lưu đầy đủ đang dần tách ra; Kore-eda hay kể về gia đình đã vỡ hoặc không cùng máu mủ đang tự ghép lại với nhau.
Phim Kore-eda có hợp xem cùng trẻ em không?
Our Little Sister khá nhẹ nhàng, hợp với học sinh lớn xem cùng bố mẹ. Shoplifters và Nobody Knows có nội dung nặng, nên xem trước rồi mới quyết định cho trẻ xem.
