Ẩm thực nam nữ (tên gốc Yǐnshí Nánnǚ, tiếng Anh Eat Drink Man Woman, 1994) của Lý An (Ang Lee) kể chuyện một ông bố goá vợ, đầu bếp danh tiếng ở Đài Bắc, bắt ba cô con gái đã trưởng thành về ăn bữa tối Chủ nhật mỗi tuần. Bữa cơm thịnh soạn ấy vừa là cách ông giữ các con, vừa là nơi cả nhà né tránh nói thật với nhau. Phim là một trong những tác phẩm hay nhất về bữa cơm gia đình như một nghi thức, với mọi cái được và cái mất của nó.
Lý An và bộ ba "bố biết hết"
Trước khi nổi tiếng toàn cầu, đạo diễn Lý An làm ba phim về gia đình người Hoa thường được gọi chung là bộ ba "Father Knows Best" (tạm dịch "Bố biết hết"): Đẩy tay (Pushing Hands, 1991), Tiệc cưới (The Wedding Banquet, 1993) và Ẩm thực nam nữ (1994). Cả ba đều xoay quanh một người cha có uy, những đứa con muốn sống khác đi, và nếp nhà truyền thống va chạm với đời sống hiện đại.
Ẩm thực nam nữ được đề cử giải Oscar cho phim nói tiếng nước ngoài. Tên phim lấy từ câu trong sách Lễ ký: "ẩm thực nam nữ, nhân chi đại dục tồn yên", nghĩa là ăn uống và chuyện nam nữ là những ham muốn lớn của con người.
Bữa tối Chủ nhật: một nghi thức gia đình
Phim mở đầu bằng cảnh ông Chu nấu bữa tối Chủ nhật trong căn bếp nhà mình: giết cá, nhồi vịt, hấp, chiên, xào, bày hàng chục món. Cảnh nấu kéo dài nhiều phút, gần như không lời, và trở thành một trong những đoạn mở đầu về nấu ăn được nhắc nhiều nhất của điện ảnh.
Rồi ba cô con gái về, ngồi quanh bàn. Mâm cỗ đầy đủ nhưng không khí nặng nề. Bữa cơm là nơi:
- Người cha thể hiện tình thương bằng món ăn, vì ông không biết nói bằng lời.
- Các con ngồi đủ vì bổn phận, ai cũng đang giữ một chuyện riêng: yêu đương, chuyển nhà, công việc.
- Những tin lớn được "thông báo" giữa bữa: ai sắp dọn ra, ai có người yêu, ai sắp cưới. Bữa cơm thành chỗ tuyên bố chứ không phải chỗ trò chuyện.
Trớ trêu lớn nhất của phim: ông đầu bếp bậc thầy đang dần mất vị giác. Người nấu ngon nhất nhà lại không còn nếm được món mình nấu, như người cha vẫn giữ nếp cũ mà không còn cảm được các con đang cần gì.
Căn nhà ở Đài Bắc và ba cô con gái
| Thành viên | Vị trí trong nhà | Quan hệ với bữa tối Chủ nhật |
|---|---|---|
| Ông Chu, người cha | Căn bếp là lãnh địa của ông | Người tạo ra nghi thức, cũng là người bị nó trói buộc |
| Cô cả, giáo viên | Ở nhà, lo toan thay mẹ | Tin rằng mình phải ở lại chăm bố, hy sinh chuyện riêng |
| Cô thứ hai, làm cho hãng hàng không | Đã có căn hộ riêng đang xây | Người nấu giỏi nhất trong ba chị em nhưng từng bị bố gạt ra khỏi bếp; mâu thuẫn với bố gay gắt nhất |
| Cô út, làm ở cửa hàng đồ ăn nhanh | Còn đi học, ở nhà | Trẻ nhất, cũng là người rời nhà bất ngờ nhất |
Một chi tiết đẹp: ông Chu hằng ngày nấu cơm hộp cho cô bé hàng xóm mang đến trường, thay cho hộp cơm qua loa mẹ cô bé chuẩn bị. Tình thương không nói được với con mình thì ông gửi vào hộp cơm cho con nhà khác. Nhiều ông bố, bà mẹ Việt sẽ thấy mình trong đó: chăm cháu, chăm con hàng xóm dễ hơn nói một câu thật lòng với con đẻ.
Khi nghi thức thành gánh nặng
Phim không chê bữa cơm gia đình. Nó chỉ hỏi: bữa cơm ấy phục vụ ai? Bữa tối Chủ nhật nhà họ Chu giữ cả nhà ngồi cùng nhau, nhưng cũng giữ mọi người trong vai cũ: bố là người cho, con là người nhận, không ai được đổi chỗ. Cô con gái thứ hai muốn nấu cho bố mà không được vào bếp. Cô cả muốn đi mà nghĩ mình không được phép đi.
Chỉ đến khi các con lần lượt dọn ra, căn nhà vắng đi, mọi người mới bắt đầu ngồi lại theo cách khác. Không kể kết phim, chỉ cần nói rằng một bữa cơm cuối phim, người nấu và người ăn đổi chỗ cho nhau, và điều mất đi được trả lại theo cách bất ngờ.
Đặt cạnh Yi Yi: gia đình trong căn hộ chung cư Đài Bắc
Muốn thấy thêm một gương mặt khác của gia đình Đài Bắc, có thể xem Yi Yi (tên gốc Yī Yī, 2000) của đạo diễn Dương Đức Xương (Edward Yang), phim mang lại cho ông giải Đạo diễn xuất sắc ở Cannes năm 2000. Phim mở đầu bằng một đám cưới và khép lại bằng một đám tang, ở giữa là một gia đình trung lưu sống trong căn hộ chung cư.
Khi bà ngoại bị đột quỵ, hôn mê và được đưa về chăm ở nhà, bác sĩ khuyên mỗi người nên nói chuyện với bà mỗi ngày. Lần lượt từng người ngồi bên giường bà và nhận ra mình chẳng có gì để nói, hoặc có quá nhiều điều chưa từng nói. Cậu bé út Dương Dương thì đi chụp ảnh gáy người khác, với ý nghĩ rất trẻ con mà sâu sắc: cho mọi người thấy phía sau của chính họ, thứ họ không bao giờ tự nhìn thấy.
Hai phim cùng nói một điều theo hai cách: ở chung một mái nhà, ăn chung một bữa, chưa chắc đã là nói chuyện với nhau.
Góc nhìn hôm nay: bữa cơm gia đình thế nào thì nuôi được nhau
Bữa cơm đủ mặt là thứ nhiều gia đình Việt quý, và phim cho ta vài điều để nghĩ lại:
- Cho người khác vào bếp. Bữa cơm do một người nấu mãi dễ thành gánh nặng cho người nấu và thành thói quen "ngồi chờ" cho người ăn. Luân phiên người nấu, hay mỗi người góp một món, khiến bữa cơm là của chung.
- Đừng dùng bữa cơm để tuyên bố. Những chuyện lớn (chuyển nhà, đổi việc, cưới hỏi) nên nói riêng trước với người cần nghe, rồi mới mang ra mâm cơm.
- Giữ nghi thức nhưng cho phép vắng mặt. Con cái trưởng thành có lịch riêng. Một bữa cơm hằng tuần linh hoạt giữ người lâu hơn một bữa cơm bắt buộc.
- Hỏi về nhau, không chỉ hỏi về món ăn. "Món này ngon không" là câu dễ; "tuần này con thế nào" mới là câu bữa cơm sinh ra để hỏi.
Phim Ẩm thực nam nữ từng được làm lại ở Mỹ với bối cảnh một gia đình gốc Mỹ Latinh, dưới tên Tortilla Soup (2001), cho thấy câu chuyện bữa cơm gia đình có thể đặt vào bất cứ nền văn hoá nào.
Câu hỏi thường gặp
Ẩm thực nam nữ là phim gì?
Ẩm thực nam nữ (Eat Drink Man Woman, 1994) là phim Đài Loan của đạo diễn Lý An, kể về một đầu bếp goá vợ ở Đài Bắc và ba cô con gái. Bữa tối Chủ nhật ông nấu mỗi tuần là trung tâm của câu chuyện về gia đình và sự thay đổi.
Bộ ba phim gia đình của Lý An gồm những phim nào?
Gồm Đẩy tay (1991), Tiệc cưới (1993) và Ẩm thực nam nữ (1994), thường được gọi là bộ ba "Father Knows Best". Cả ba đều nói về người cha và sự va chạm giữa nếp nhà truyền thống với đời sống hiện đại.
Tên phim Ẩm thực nam nữ có nghĩa là gì?
Tên phim lấy từ câu trong sách Lễ ký nói rằng ăn uống và chuyện nam nữ là những ham muốn lớn của con người. Phim dùng câu này để nói về hai thứ giữ và làm thay đổi một gia đình: bữa ăn và tình yêu.
Yi Yi là phim gì?
Yi Yi (2000) là phim của đạo diễn Đài Loan Dương Đức Xương (Edward Yang), kể về một gia đình trung lưu ở Đài Bắc từ một đám cưới đến một đám tang. Phim giúp ông đoạt giải Đạo diễn xuất sắc tại Liên hoan phim Cannes năm 2000.
Phim nào nói về bữa cơm gia đình hay?
Ngoài Ẩm thực nam nữ, người yêu phim hay nhắc tới các phim gia đình Nhật của Ozu Yasujirō và Kore-eda Hirokazu, nơi bữa ăn chung là lúc lộ ra những điều cả nhà không nói. Mỗi phim là một cách nhìn khác về việc ngồi cùng mâm.
