Chi tiêu Tết của gia đình nên được lập thành một ngân sách riêng, bắt đầu từ khoảng tháng Mười âm lịch và kéo tới hết tháng Giêng, gồm sáu nhóm: biếu Tết hai bên, sắm sửa nhà cửa, mâm cỗ và thực phẩm, quần áo, lì xì, đi lại thăm quê. Điều quan trọng nhất là tính trước cả tháng Giêng, vì sau Tết vẫn còn tiền nhà, tiền học, tiền chợ trong khi lương tháng Chạp thường đã tiêu gần hết.
Vì sao Tết là bài toán riêng của ngân sách gia đình
Tết Nguyên đán là đợt chi lớn nhất năm của phần lớn gia đình Việt. Nó khác các tháng khác ở ba điểm:
- Nhiều khoản cùng lúc: chỉ trong vài tuần, cả nhà vừa sắm sửa, vừa biếu, vừa cúng, vừa đi lại.
- Tiền vào cũng dồn: nhiều người có thưởng cuối năm. Thưởng Tết không phải khoản bắt buộc theo luật mà tuỳ nơi làm và kết quả kinh doanh, nên đừng lập ngân sách Tết dựa vào khoản thưởng chưa chắc chắn.
- Tháng sau bị bỏ quên: dồn hết vào Tết, rồi tháng Giêng thiếu tiền cho những khoản bình thường. Nhiều nhà gọi đây là "hụt Giêng".
Tết cũng là chuyện của cả hai bên nội ngoại, của ông bà và con cháu ở xa về. Vì thế ngân sách Tết cần cả nhà ngồi bàn, không để một người lo một mình.
Sáu nhóm khoản chi dịp Tết
| Nhóm | Gồm những gì | Chú ý |
|---|---|---|
| Biếu Tết | Quà biếu ông bà hai bên, họ hàng gần, thầy cô của con, người giúp việc nhà | Bàn trước danh sách và cân đối hai bên |
| Nhà cửa | Dọn dẹp, sơn sửa nhỏ, thay đồ hỏng, hoa, cây cảnh, câu đối | Việc sửa lớn nên làm từ trước, không dồn sát Tết |
| Cỗ và thực phẩm | Đồ cúng, mâm cỗ, bánh chưng, mứt, đồ khô, đồ uống đãi khách | Mua đồ khô từ sớm, đồ tươi sát ngày |
| Quần áo, đầu tóc | Quần áo mới cho con, làm tóc, giày dép | Đặt mức cho mỗi người |
| Lì xì | Mừng tuổi con cháu, ông bà, người lớn tuổi | Đổi tiền mới sớm, liệt kê số người |
| Đi lại | Vé xe, xăng, về quê, đi chúc Tết, du xuân | Vé dịp Tết thường phải đặt sớm |
Nhóm nào chiếm nhiều nhất thì tuỳ nhà: nhà đông họ hàng thì biếu và lì xì lớn, nhà ở xa quê thì đi lại lớn, nhà làm cỗ cho cả họ thì thực phẩm lớn. Phần cỗ Tết, món ăn, cách bày mâm thì có nhiều tài liệu về ẩm thực và thờ cúng; ở đây chỉ bàn phần tiền.
Lịch Tết theo tháng âm lịch
Chia việc ra theo thời gian giúp tiền ra đều hơn, và mua được giá tốt hơn trước những ngày giá lên.
- Tháng Mười, Mười một âm: cả nhà họp một buổi, lập danh sách biếu, ước tổng ngân sách Tết. Đặt vé xe về quê nếu cần. Sửa nhà lớn (sơn, chống thấm) làm vào lúc trời khô này.
- Đầu tháng Chạp: mua đồ khô, đồ dùng lâu (gạo nếp, đỗ, măng khô, đồ uống), quần áo cho con. Đổi tiền mới cho lì xì.
- Giữa tháng Chạp: đi biếu những nơi xa, gửi quà cho người ở tỉnh khác. Dọn nhà.
- Từ 23 tháng Chạp: lễ ông Công ông Táo, mua hoa, đồ tươi. Đây là lúc giá nhiều thứ lên, nên chỉ mua đồ tươi thật sự cần.
- Mùng 1 đến Rằm tháng Giêng: lì xì, đi chúc Tết, du xuân, đi lễ. Giữ lại phần cho các khoản bình thường của tháng Giêng.
Biếu Tết hai bên nội ngoại: cân đối mà không đếm đong
Biếu Tết là chỗ dễ sinh tị nạnh nhất trong nhà. Không phải vì ai tham, mà vì mỗi người lớn lên trong một nếp nhà khác nhau, có nhà coi trọng quà, có nhà coi trọng việc về thăm.
Một vài cách các gia đình hay dùng:
- Thống nhất nguyên tắc trước khi bàn con số: hai bên được lo tương đương nhau, hay theo hoàn cảnh từng bên (bên nào khó khăn hơn thì lo nhiều hơn)? Nói nguyên tắc trước thì con số sau đó ít gây tranh cãi.
- Tính cả công, không chỉ tiền: về sớm phụ gói bánh, ở lại lâu hơn, chở ông bà đi khám trước Tết cũng là biếu.
- Anh chị em góp chung: nhiều nhà anh chị em góp chung để lo cho bố mẹ một món lớn thiết thực, thay vì mỗi người một giỏ quà trùng nhau.
- Danh sách biếu ngoài họ hàng (thầy cô của con, người giúp việc, hàng xóm thân) nên viết ra và giữ đều qua các năm.
Lì xì: đặt mức trước, đổi tiền sớm
Lì xì đầu năm là lời chúc may mắn, giá trị nằm ở phong bao đỏ và câu chúc hơn là số tiền bên trong. Về mặt ngân sách, chỉ cần ba việc: liệt kê số trẻ con và người cao tuổi sẽ gặp, chia thành vài nhóm (cháu ruột, cháu họ, con của bạn bè), đặt mức cho từng nhóm. Đổi tiền mới sớm, chia sẵn vào bao để khỏi rút thêm lúc đang vui.
Tiền lì xì con nhận được dùng thế nào là chuyện mỗi nhà tự quyết. Nhiều nhà để con giữ một phần, phần còn lại bố mẹ cất giúp hoặc dùng cho việc học của con, và nói rõ với con.
Đừng quên tháng Giêng
Lỗi phổ biến nhất của ngân sách Tết không nằm ở Tết, mà ở sau Tết. Tháng Giêng vẫn có:
- Tiền nhà, hoá đơn điện nước (tháng Tết thường dùng nhiều hơn vì cả nhà ở nhà).
- Tiền chợ bình thường khi đồ Tết đã hết.
- Tiền học, tiền ăn bán trú của con khi đi học lại.
- Đi lễ đầu năm, các đám cưới sau Tết ở nhiều vùng.
Cách đơn giản: khi lĩnh lương tháng Chạp, cất riêng ngay phần tiền đủ cho các khoản cố định của tháng Giêng. Ngân sách Tết chỉ tính từ phần còn lại cộng với khoản đã để dành cho Tết trong năm.
Để dành cho Tết từ tháng Ba
Nhiều nhà có lệ để dành cho Tết từ đầu năm: mỗi tháng bỏ một phần vào một chỗ riêng, tới tháng Chạp là có quỹ Tết. Ngày trước có nhà gửi "chơi họ Tết" hay góp tiền theo nhóm; cách đó dựa vào lòng tin giữa người với người và đã có không ít trường hợp vỡ họ mất tiền, nên ngày nay nhiều nhà chọn tự để dành vào một tài khoản riêng đứng tên mình.
Mức để dành mỗi tháng có thể lấy tổng chi Tết năm vừa rồi (ghi lại ngay sau Tết, khi còn nhớ) chia cho số tháng còn lại tới Tết năm sau.
Sau Tết: ghi lại để năm sau nhẹ hơn
Rằm tháng Giêng xong, cả nhà ngồi lại mười lăm phút: Tết này tiêu khoảng bao nhiêu, nhóm nào vượt, thứ gì mua thừa (bánh kẹo, đồ uống thường thừa nhiều nhất), thứ gì thiếu. Ghi vào một trang giấy kẹp trong sổ. Năm sau mở ra, ngân sách Tết đã có một nửa.
Câu hỏi thường gặp
Chi tiêu Tết gồm những khoản nào?
Thường gồm sáu nhóm: biếu Tết hai bên và người thân, sắm sửa nhà cửa, mâm cỗ và thực phẩm, quần áo, lì xì, đi lại thăm quê và du xuân. Ngoài ra nên tính trước các khoản cố định của tháng Giêng như tiền nhà, tiền học, tiền chợ.
Nên bắt đầu chuẩn bị tiền Tết từ khi nào?
Nên để dành đều từ đầu năm, và lập ngân sách Tết chi tiết từ khoảng tháng Mười âm lịch. Đồ khô, quần áo, vé xe nên lo từ đầu tháng Chạp, đồ tươi mới mua sát Tết.
Biếu Tết nội ngoại thế nào cho công bằng?
Hai vợ chồng nên thống nhất nguyên tắc trước khi bàn con số: lo tương đương hai bên hay theo hoàn cảnh từng bên. Tính cả công sức như về sớm, ở lại phụ giúp, không chỉ quà và tiền.
Hụt Giêng là gì và tránh thế nào?
Hụt Giêng là cảnh thiếu tiền sau Tết vì đã dồn hết cho Tết, trong khi tháng Giêng vẫn có tiền nhà, tiền chợ, tiền học. Cách tránh là cất riêng phần tiền cho các khoản cố định tháng Giêng ngay khi lĩnh lương tháng Chạp.
Thưởng Tết có bắt buộc không?
Theo Bộ luật Lao động, thưởng là khoản người sử dụng lao động quyết định dựa trên kết quả kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, không phải khoản bắt buộc. Vì vậy không nên lập ngân sách Tết dựa vào khoản thưởng chưa chắc chắn.
