Lập ngân sách tháng cho cả nhà là gom mọi khoản tiền vào và ra của cả gia đình lên một trang, chia thành vài nhóm lớn (nhà ở, ăn uống, con cái, ông bà, đi lại, hiếu hỉ, để dành), rồi cả nhà thống nhất mỗi nhóm được tiêu tới đâu. Khác với ngân sách của một người, ngân sách gia đình phải trả lời thêm hai câu: tiền của ai góp vào quỹ chung, và ai được quyết khoản nào. Làm đúng thì cuối tháng không ai phải hỏi "tiền đi đâu hết rồi".
Ngân sách gia đình khác ngân sách cá nhân ở chỗ nào
Một người độc thân lập ngân sách thì chỉ cần thật thà với chính mình. Gia đình thì nhiều người cùng tiêu một túi tiền, mỗi người thấy một mảnh. Người đi chợ biết tiền ăn, người đóng tiền điện biết hoá đơn, ông bà biết khoản biếu xén họ hàng, còn con lớn biết tiền học thêm. Không ai thấy toàn cảnh, nên dễ có cảm giác "nhà mình tiêu nhiều quá" mà không chỉ ra được chỗ nào.
Vì vậy bước đầu tiên của ngân sách gia đình không phải là cắt giảm, mà là ghép các mảnh lại. Phần phương pháp chia thu nhập cho riêng một người (các quy tắc kiểu 50/30/20, sáu hũ) đã có nhiều tài liệu bàn; ở đây chỉ nói chuyện của cả nhà: khoản chung, vai trò và nhịp họp.
Ba điểm riêng của ngân sách hộ gia đình Việt mà các mẫu bảng tính nước ngoài hay bỏ sót:
- Khoản họ hàng và hiếu hỉ: đám cưới, đám hiếu, mừng thọ, giỗ họ. Không đều đặn nhưng gần như tháng nào cũng có.
- Khoản hai bên nội ngoại: biếu bố mẹ hai bên, quà về quê, thuốc men cho ông bà.
- Khoản theo mùa rất đậm: Tết, tựu trường, Rằm tháng Bảy, Trung thu, mùa cưới. Tháng thường và tháng cao điểm có thể chênh nhau rất xa.
Bước một: ghi đủ ba tháng trước khi đặt mức
Đặt mức chi khi chưa biết mình đang tiêu bao nhiêu là đoán. Cách chắc nhất là để cả nhà ghi lại ba tháng gần nhất. Không cần chính xác tới từng đồng lẻ, chỉ cần đủ nhóm.
- Gom nguồn ghi chép: lịch sử chuyển khoản của từng người, hoá đơn điện nước, sổ đi chợ, tin nhắn đóng tiền học. Phần tiền mặt thì ước theo trí nhớ của người hay cầm tiền mặt nhất.
- Xếp vào nhóm: mỗi khoản chỉ vào một nhóm. Tiền mua sữa cho con là "ăn uống" hay "con cái"? Không có đáp án đúng, chỉ cần cả nhà dùng cùng một cách.
- Tính trung bình tháng, và ghi riêng tháng nào có khoản đột biến (một đám cưới, sửa máy bơm) để không lấy tháng đó làm chuẩn.
Nhiều nhà làm tới bước này đã thấy điều bất ngờ: khoản tưởng to lại không to, còn mấy khoản nhỏ lặt vặt cộng lại mới đáng kể. Đó là lý do nên ghi trước, bàn sau.
Bước hai: chia khoản mục theo kiểu của gia đình
Dưới đây là khung nhóm hay dùng cho một gia đình ở phố. Tỷ lệ của mỗi nhà khác nhau rất nhiều tuỳ nhà thuê hay nhà riêng, có con nhỏ hay con lớn, sống cùng ông bà hay không, nên bảng chỉ ghi tính chất của từng nhóm, không ghi con số "chuẩn".
| Nhóm | Gồm những gì | Tính chất |
|---|---|---|
| Nhà ở | Tiền thuê hoặc trả nợ mua nhà, điện, nước, mạng, gas, phí chung cư, quỹ sửa nhà | Cố định, trả trước tiên |
| Ăn uống | Đi chợ, đồ khô, ăn sáng, ăn ngoài cả nhà | Biến động, dễ phình nhất |
| Con cái | Tiền trường, bán trú, học thêm, sách vở, sữa, bỉm, quần áo | Cố định theo năm học, có đợt dồn |
| Ông bà, hai bên | Biếu định kỳ, thuốc, khám bệnh, quà về quê | Đều đặn, cần thoả thuận rõ |
| Đi lại | Xăng, gửi xe, bảo dưỡng, bảo hiểm xe, vé xe về quê | Khá đều, có khoản theo năm |
| Hiếu hỉ, quan hệ | Mừng cưới, phúng viếng, thăm ốm, mừng thọ, giỗ họ | Không báo trước, nên có quỹ riêng |
| Sức khoẻ | Thuốc thông thường, khám, bảo hiểm y tế | Nhỏ đều, thỉnh thoảng lớn |
| Riêng từng người | Khoản mỗi người tự tiêu không phải báo cáo | Giữ hoà khí, đừng bỏ |
| Để dành chung | Quỹ dự phòng của nhà, quỹ cho mục tiêu chung | Trích ngay khi có thu nhập |
Nhóm "riêng từng người" hay bị bỏ vì tưởng là lãng phí. Thực ra đó là khoản giữ cho ngân sách sống được lâu: ai cũng có một khoản nhỏ tự quyết, không phải giải thích vì sao mua cốc trà sữa hay cuốn sách. Thiếu khoản này, chuyện vặt dễ thành cãi nhau.
Bước ba: khoản chung lấy từ đâu
Gia đình có nhiều người kiếm tiền thì phải thống nhất cách góp vào quỹ chung. Có nhà gộp hết thu nhập, có nhà mỗi người góp một phần theo tỷ lệ, có nhà chia theo khoản (người này lo tiền nhà, người kia lo tiền ăn). Ai giữ, ai góp bao nhiêu là thoả thuận của từng nhà, không có cách nào "đúng" về mặt đạo lý.
Điều quan trọng là quỹ chung phải đủ cho các nhóm chung đã thống nhất. Nhiều gia đình rơi vào cảnh mỗi người góp một ít "cho có", rồi khoản thiếu lại do người giữ quỹ tự bù, lâu ngày thành ấm ức. Cách tránh: cộng tổng các nhóm chung trước, rồi mới bàn mỗi người góp phần nào của tổng đó.
Nhà có con đã đi làm sống cùng, hoặc có ông bà còn lương hưu muốn góp, thì cũng nên ghi phần góp đó vào trang ngân sách, dù nhỏ. Ghi ra để biết, chứ không phải để đòi.
Bước bốn: chọn cách giữ tiền cho dễ theo dõi
Phong bì, nay là tài khoản con
Cách phong bì của bà, của mẹ ngày xưa vẫn đúng: lĩnh lương về chia ra từng phong bì ghi tên khoản, phong bì nào hết là hết. Nay phần lớn chi tiêu là chuyển khoản, nhiều nhà làm phong bì bằng cách mở vài tài khoản hoặc ví con: một cho tiền nhà và hoá đơn, một cho đi chợ, một cho con, một để dành. Lương về là chuyển ngay vào từng chỗ.
Một trang tổng cho cả nhà xem
Dù chia tiền ra mấy chỗ, vẫn nên có một trang tổng (sổ tay, tờ giấy dán sau cánh tủ, hoặc bảng tính dùng chung) ghi mức của từng nhóm và số đã chi tới nay. Trang này không cần đẹp, cần ai trong nhà cũng mở được.
Mức tự quyết
Nên thống nhất một ngưỡng: dưới ngưỡng đó ai cũng được tự chi trong nhóm của mình; trên ngưỡng thì báo người kia trước. Ngưỡng do mỗi nhà tự đặt theo thu nhập. Có ngưỡng thì người đi chợ không phải xin phép từng bó rau, còn mua cái tủ lạnh thì không ai "về nhà mới biết".
Họp tiền mỗi tháng: ngắn, đều và không truy lỗi
Ngân sách chết vì không ai xem lại, hơn là vì đặt mức sai. Một buổi họp ngắn đầu tháng, chừng hai mươi phút, là đủ. Gợi ý thứ tự:
- Tháng trước nhóm nào vượt, nhóm nào dư. Chỉ nói số, chưa nói lỗi.
- Vì sao vượt: có khoản bất thường (đám cưới, ốm) hay là mức đặt quá thấp so với thực tế.
- Tháng này có khoản gì đã biết trước: đóng tiền học, giỗ, sinh nhật, sửa xe.
- Điều chỉnh mức nếu cần. Một nhóm vượt ba tháng liền là mức sai, không phải người sai.
Câu nên tránh trong buổi họp: "tại em/tại anh". Câu nên dùng: "nhóm này mình đặt thấp quá, tăng lên rồi bớt nhóm nào?". Con lớn có thể ngồi cùng phần đầu để biết nhà mình tiêu vào đâu, nhưng chuyện nợ nần hay lo lắng của người lớn thì để người lớn bàn riêng.
Những lỗi hay gặp khi lập ngân sách cả nhà
- Lấy tháng thường làm chuẩn cho cả năm. Quên Tết, tựu trường, mùa cưới, rồi tới tháng đó phải rút quỹ dự phòng. Nên có vài khoản "góp dần" chia đều cho mười hai tháng.
- Một người làm hết, người kia chỉ nghe báo cáo. Người làm thì mệt, người nghe thì không thấy mình liên quan. Chia vai ra dù nhỏ.
- Không có khoản riêng. Ngân sách chặt quá ai cũng thấy bị kiểm soát, rồi lén chi, rồi trang ngân sách sai.
- Ghi quá chi li. Ghi tới từng đồng tiền gửi xe thì được hai tuần là bỏ. Ghi theo nhóm là đủ.
- Bỏ qua khoản của ông bà. Tiền thuốc, tiền khám thường do một người con lặng lẽ trả, không vào ngân sách chung, đến lúc lớn mới lộ ra.
Bắt đầu từ tối nay
Nếu nhà chưa từng lập ngân sách, đừng làm bảng tính hoàn hảo ngay. Ba việc làm được trong một buổi tối:
- Mỗi người mở ứng dụng ngân hàng, đọc to tổng đã chi tháng trước. Cộng lại.
- Viết ra giấy chín nhóm ở bảng trên, ước mỗi nhóm khoảng bao nhiêu phần của tổng.
- Chọn một nhóm thấy "lạ" nhất để ghi kỹ trong tháng tới. Chỉ một nhóm thôi.
Tháng sau ngồi lại, thêm một nhóm nữa. Ba tháng là cả nhà có một ngân sách dựa trên số thật, không dựa trên cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Ngân sách gia đình nên chia thành những khoản nào?
Khung hay dùng gồm nhà ở, ăn uống, con cái, ông bà hai bên, đi lại, hiếu hỉ, sức khoẻ, khoản riêng từng người và để dành chung. Mỗi nhà có thể gộp hoặc tách thêm, miễn cả nhà dùng cùng một cách xếp. Quan trọng là đừng quên khoản hiếu hỉ và khoản theo mùa.
Chi tiêu gia đình 4 người bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chung vì khác nhau theo thành phố, nhà thuê hay nhà riêng, con mấy tuổi. Cách đúng là ghi chi tiêu thật trong ba tháng, tính trung bình, rồi so với thu nhập của nhà mình. Nếu tổng chi thường xuyên gần chạm tổng thu, cần bàn lại các nhóm biến động như ăn uống, đi lại.
Có nên ghi chép từng khoản chi nhỏ không?
Không cần. Ghi theo nhóm là đủ để biết tiền đi đâu, và dễ duy trì hơn nhiều. Chỉ khi một nhóm vượt mức liên tục thì mới ghi kỹ nhóm đó một thời gian để tìm nguyên nhân.
Bao lâu nên xem lại ngân sách gia đình một lần?
Mỗi tháng một buổi ngắn chừng hai mươi phút, đầu tháng là tiện nhất. Ngoài ra nên rà lại cả năm vào dịp trước Tết và trước năm học mới, vì đó là hai mốc chi tiêu thay đổi nhiều nhất.
Thu nhập không đều thì lập ngân sách gia đình thế nào?
Lấy tháng thu nhập thấp trong năm làm mức cho các khoản cố định như nhà ở, ăn uống, tiền học. Tháng nào thu nhiều hơn thì phần dư đưa vào quỹ chung để bù cho tháng thiếu, không nâng mức chi lên theo tháng cao.
