Gia đình đa thế hệ ở các nước: Mỹ, Nhật, Singapore, châu Âu và Ấn Độ

Gia đình đa thế hệ không phải nét riêng của châu Á. Ở Mỹ, số người sống trong nhà nhiều thế hệ tăng mạnh suốt nửa thế kỷ qua; ở Nhật có hẳn loại "nhà hai thế hệ" chia đôi một toà; Singapore dùng chính sách nhà ở để khuyến khích con cái ở cùng hoặc ở gần bố mẹ; còn ở Nam Âu, con cái ở nhà bố mẹ tới khoảng ba mươi tuổi là chuyện thường. Nhìn các nước giúp thấy những cách tổ chức không gian sống chung mà nhà phố Việt có thể học.

Mỹ: từ "ra ở riêng là trưởng thành" tới nhà nhiều thế hệ quay lại

Trong nhiều thập kỷ, hình mẫu gia đình Mỹ là con cái rời nhà từ tuổi đại học, bố mẹ già sống riêng hoặc vào cơ sở dưỡng lão. Nhưng các báo cáo của Trung tâm nghiên cứu Pew (Pew Research Center) cho thấy tỷ lệ người Mỹ sống trong hộ nhiều thế hệ đã tăng mạnh từ đầu thập niên 1970, tới đầu thập niên 2020 vào khoảng gần một phần năm dân số. Lý do người được hỏi nêu nhiều nhất là chuyện tiền: nhà đắt, chi phí chăm sóc người già và trẻ nhỏ cao. Tiếp theo là chăm sóc người thân và mong muốn ở gần nhau.

Pew cũng ghi nhận các gia đình gốc châu Á, gốc Mỹ Latinh và người Mỹ gốc Phi sống nhiều thế hệ phổ biến hơn mức trung bình, phần vì nếp văn hoá, phần vì hoàn cảnh kinh tế. Thị trường nhà ở Mỹ đáp lại bằng những kiểu thiết kế như "in-law suite" (một dãy phòng riêng cho ông bà trong nhà, thường có cửa riêng, bếp nhỏ) và các căn phụ trên cùng mảnh đất mà nhiều thành phố đã nới quy định cho xây.

Nhật Bản: nhà hai thế hệ chia đôi một toà

Nhật là một trong những nước già hoá sớm và sâu nhất thế giới. Từ khoảng những năm 1970, các công ty nhà ở Nhật đã chào bán loại nhà gọi là "nhà hai thế hệ" (nisetai jūtaku): một toà nhà thiết kế cho hai hộ, ông bà và gia đình con cái. Loại nhà này thường có ba mức:

Điều đáng học không phải là kiến trúc, mà là cách người Nhật gọi tên rõ từng mức "chung tới đâu" ngay từ khi vẽ nhà. Bên cạnh đó là kiểu ở gần mà người Nhật gói trong cách nói "khoảng cách bát súp chưa kịp nguội". Song song, Nhật cũng có số người già sống một mình rất lớn, cho thấy nhà hai thế hệ là một lựa chọn, không phải chuẩn chung.

Singapore: chính sách nhà ở khuyến khích ở gần

Phần lớn người Singapore sống trong căn hộ nhà ở công do Cơ quan Phát triển Nhà ở (HDB) xây. Nhà nước dùng chính chỗ này để giữ các thế hệ gần nhau. Một số công cụ hay được nhắc:

• Căn hộ ba thế hệ (3Gen flat): căn hộ có hai phòng ngủ có nhà vệ sinh riêng, thiết kế cho gia đình có ông bà ở cùng.
• Trợ cấp ở gần bố mẹ (Proximity Housing Grant): hỗ trợ tài chính khi con cái mua căn hộ để ở cùng hoặc ở gần bố mẹ.
• Ưu tiên phân bổ khi bố mẹ và con cái đăng ký mua căn hộ cùng khu.

Mô hình này cho thấy "ở gần" có thể được thiết kế từ cấp chính sách, không chỉ là lựa chọn riêng của mỗi nhà. Tên và điều kiện cụ thể của từng chương trình thay đổi theo thời gian, ai cần thông tin chính xác nên tra trang chính thức của HDB.

Châu Âu: Nam ở lâu, Bắc rời sớm

Số liệu của Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat) nhiều năm cho thấy một khoảng cách lớn: thanh niên ở Ý, Tây Ban Nha, Croatia, Bồ Đào Nha thường rời nhà bố mẹ khi đã khoảng ba mươi tuổi, trong khi ở Thuỵ Điển, Phần Lan, Đan Mạch con số này chỉ khoảng hơn hai mươi. Lý do được bàn nhiều: thị trường việc làm cho người trẻ, giá thuê nhà, chính sách hỗ trợ thanh niên, và nếp gia đình.

Ở Ý, người ta hay đùa về "mammoni", những người con lớn vẫn ở với mẹ. Nhưng các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra mặt kia: ở lại nhà bố mẹ là một cách gia đình đùm bọc nhau khi kinh tế khó. Còn ở Bắc Âu, rời nhà sớm đi cùng hệ thống nhà ở cho sinh viên và trợ cấp thanh niên khá đầy đủ; ông bà già thì có dịch vụ chăm sóc tại nhà của chính quyền địa phương.

Anh và nhiều nước nói tiếng Anh có khái niệm "granny flat" hay "granny annexe": một căn nhỏ cho ông bà xây trong vườn hoặc gắn vào nhà chính, có cửa riêng.

Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ: nếp cũ gặp đô thị mới

Ở các nước chịu ảnh hưởng Nho giáo như Trung Quốc và Hàn Quốc, gia đình nhiều thế hệ từng là chuẩn, nhưng đô thị hoá và căn hộ chung cư nhỏ đã làm hộ gia đình co lại nhanh. Trung Quốc còn chịu thêm hệ quả của nhiều năm chính sách một con: một cặp vợ chồng có thể phải lo cho bốn ông bà. Bản sửa đổi Luật bảo vệ quyền lợi người cao tuổi của Trung Quốc có hiệu lực năm 2013 từng được báo chí quốc tế chú ý vì có điều khoản yêu cầu con cái sống xa thường xuyên thăm hỏi bố mẹ.

Ở Ấn Độ, "gia đình chung" (joint family), nhiều anh em cùng vợ con sống với bố mẹ trong một nhà, vẫn là hình mẫu văn hoá mạnh, dù ở các thành phố lớn đã nhiều hộ hạt nhân hơn. Điểm chung của các nước này với Việt Nam: nếp sống chung còn đậm trong tâm thức, nhưng nhà ở đô thị không còn đủ chỗ cho nếp đó như xưa.

Những gì nhà phố Việt có thể học

1. Gọi tên mức "chung tới đâu" từ đầu, như người Nhật vẽ nhà hai thế hệ: chung bếp hay không, chung cửa hay không, chung quỹ hay không.
2. Một phòng ông bà khép kín ở tầng thấp, có nhà vệ sinh riêng, như căn hộ ba thế hệ hay in-law suite.
3. Ở gần cũng là một cách ở cùng, như chính sách của Singapore, không cần mọi thế hệ chung một mái.
4. Con lớn ở nhà không phải là thất bại: ở Nam Âu và nhiều nước châu Á đó là cách gia đình chia sẻ chi phí, miễn có thoả thuận như những người lớn với nhau.
5. Không có chuẩn chung: ngay trong một nước cũng có nhà nhiều thế hệ và người già sống một mình. Gia đình nào cũng có quyền chọn kiểu hợp với mình.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu

Muốn đọc sâu hơn, có thể tìm các báo cáo về hộ gia đình nhiều thế hệ của Pew Research Center, số liệu về tuổi rời nhà bố mẹ trên trang Eurostat, và trang chính thức của HDB Singapore về các chương trình nhà ở cho gia đình. Ở Việt Nam, các báo cáo của Tổng cục Thống kê về Tổng điều tra dân số và nhà ở, cùng báo cáo về già hoá dân số của UNFPA Việt Nam, cho bức tranh trong nước để so sánh.

Về phim ảnh, những bộ phim gia đình của đạo diễn Nhật Ozu Yasujirō như "Câu chuyện Tokyo" (1953), kể về đôi vợ chồng già lên thành phố thăm các con, vẫn được xem là một trong những tác phẩm hay nhất về khoảng cách giữa các thế hệ.