Gia đình nhiều thế hệ ở Việt Nam hôm nay vẫn phổ biến, nhưng hình dạng đã đổi: hộ gia đình nhỏ dần, ông bà sống cùng con cháu ít hơn trước, và ngày càng nhiều nhà chọn những cách "nửa chung" như chung đất chia tầng, ở cùng ngõ, ở gần mà không chung bếp. Ở phố, câu hỏi không còn là "có ở chung không" mà là "chung tới đâu" trong một căn nhà ống bốn năm mét mặt tiền.
Hộ gia đình Việt nhỏ dần: con số nói gì
Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 của Tổng cục Thống kê, quy mô hộ bình quân của cả nước là khoảng 3,5 người một hộ, giảm so với khoảng 3,8 người ở cuộc tổng điều tra năm 2009. Con số nghe nhỏ, nhưng nói lên một chuyển động lớn: những nhà sáu bảy người với ông bà, cô chú chưa lập gia đình, cháu nội cháu ngoại ở chung một mái đã ít đi, thay bằng hộ hai thế hệ bố mẹ và con.
Song song là già hoá dân số. Cũng theo số liệu năm 2019, người từ 60 tuổi trở lên chiếm gần 12% dân số. Các tổ chức như Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) thường nhắc rằng Việt Nam bước vào giai đoạn già hoá từ khoảng đầu thập niên 2010, và tốc độ già hoá thuộc loại nhanh trong khu vực. Nghĩa là trong mỗi con ngõ, số nhà có ông bà ngoài bảy mươi, tám mươi sẽ còn tăng.
Các khảo sát về người cao tuổi ở Việt Nam cho cùng một bức tranh: phần đông ông bà vẫn sống cùng hoặc gần con cháu, nhưng tỷ lệ này giảm dần qua từng đợt khảo sát, còn số ông bà sống một mình hoặc chỉ hai vợ chồng già tăng lên, nhất là ở nông thôn nơi con cái đi làm xa. Ở thành phố thì ngược lại một chút: nhiều ông bà rời quê lên ở với con để trông cháu, sống chung "theo mùa" hoặc theo giai đoạn.
Vì sao nhà phố vẫn nhiều ba thế hệ
Lý do ở chung của gia đình phố hiếm khi chỉ là truyền thống. Thường là nhiều lý do chồng lên nhau:
- Nhà đất: căn nhà ống là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình, do ông bà mua hoặc được chia từ trước. Con cái mua nhà riêng trong nội đô ngày càng khó, nên xây thêm tầng trên nền nhà cũ là lời giải tự nhiên.
- Trông cháu: bố mẹ cùng đi làm, nhà trẻ công lập không phải lúc nào cũng có chỗ đúng tuổi, đúng giờ. Ông bà đón cháu, nấu cơm chiều là chỗ dựa thật.
- Chăm người già: khi ông bà yếu, ở chung giúp con cái có mặt ngay, nhất là ban đêm.
- Cửa hàng tầng trệt: nhà phố buôn bán thường cần nhiều người trông, nên gia đình vừa là nhà vừa là đội bán hàng.
- Tình cảm và nếp nhà: nhiều người đơn giản là muốn sáng nào cũng thấy bố mẹ, muốn con lớn lên có ông bà bên cạnh.
Lý do nào nặng hơn thì ảnh hưởng thẳng tới cách tổ chức nhà. Ở chung vì trông cháu thì nhịp nhà xoay quanh giờ đưa đón. Ở chung vì chăm người già thì phòng ông bà phải xuống tầng trệt. Ở chung vì đất thì chuyện tầng nào của ai, ai góp tiền xây, sau này chia ra sao mới là chuyện cần nói rõ.
Các kiểu sống nhiều thế hệ ở phố hiện nay
Nhà xã hội học hay chia gia đình thành "hạt nhân" (bố mẹ và con) và "mở rộng" (thêm ông bà hoặc họ hàng). Nhưng nhìn vào các con phố thật, có nhiều dạng ở giữa hai cực đó.
| Kiểu | Hình dạng thường gặp | Chung gì | Riêng gì |
|---|---|---|---|
| Chung tất cả | Một nhà ống, mọi người ăn chung, quỹ chung | Bếp, phòng khách, chi tiêu, việc nhà | Phòng ngủ |
| Chung nhà, chia tầng | Ông bà tầng dưới, vợ chồng con tầng trên, có khi thêm bếp nhỏ trên lầu | Cửa ra vào, cầu thang, bữa tối hoặc cuối tuần | Phòng sinh hoạt từng tầng, một phần chi tiêu |
| Chung đất, hai nhà | Mảnh đất sâu chia trước sau, hoặc hai căn liền vách | Sân, lối đi, giỗ chạp | Bếp, nhà vệ sinh, hoá đơn |
| Ở gần | Cùng ngõ, cùng phường, cùng toà chung cư | Đưa đón cháu, bữa ăn vài lần mỗi tuần | Gần như mọi thứ trong nhà |
| Theo mùa | Ông bà ở quê, lên thành phố vài tháng trông cháu hoặc qua mùa rét | Mọi thứ trong thời gian ở | Nhà ở quê vẫn giữ |
Không kiểu nào "đúng" hơn. Có nhà đi qua cả năm kiểu trong hai mươi năm: chung tất cả khi con mới cưới, chia tầng khi cháu lớn, ở gần khi con mua được căn hộ, rồi lại về chung khi ông bà yếu. Nhìn như vậy thì "ra ở riêng" hay "về ở chung" không phải quyết định một lần cho cả đời.
Gia đình không chỉ có một khuôn
Khi nói "ba thế hệ", người ta hay hình dung ông bà nội, bố mẹ, các cháu. Thực tế nhiều hơn thế:
- Ông bà ngoại sống cùng con gái và con rể, ngày càng thường gặp ở phố.
- Bố hoặc mẹ đơn thân ở cùng ông bà để có người phụ nuôi con.
- Cháu ở với ông bà trong khi bố mẹ đi làm xa, gọi là "gia đình cách thế hệ".
- Anh chị em đã có gia đình cùng ở trong nhà bố mẹ để lại, mỗi nhà một tầng.
- Gia đình tái hôn, có con riêng của mỗi bên và ông bà của cả hai phía qua lại.
- Người cô, người chú không lập gia đình sống cùng và là một phần không thể thiếu của nhà.
Mỗi kiểu có chuyện riêng về phòng ốc, tiền nong, ai quyết việc gì. Điểm chung là mọi người trong nhà đều đáng có chỗ của mình, kể cả người không thuộc "khuôn" quen.
Căn nhà ống đặt ra bài toán gì
Gia đình nhiều thế hệ ở làng xưa có sân, có nhà trên nhà dưới, có gian bên. Các thế hệ ở cạnh nhau theo chiều ngang. Nhà ống phố thì xếp chồng theo chiều dọc: mỗi tầng chỉ một hai phòng, nối nhau bằng một cầu thang dốc. Điều đó tạo ra mấy bài toán riêng:
- Cầu thang là "ngõ" duy nhất: ai đi đâu cũng qua phòng người khác hoặc ngang cửa phòng người khác. Tiếng bước chân lúc nửa đêm ai cũng nghe.
- Tầng trệt bị chia ba: chỗ để xe, bếp hoặc cửa hàng, và phòng khách. Người già cần ở dưới thì lại là nơi ồn và nhiều khí xe nhất.
- Âm thanh truyền dọc: tivi tầng hai vọng lên tầng ba qua lồng cầu thang và giếng trời.
- Nhà vệ sinh ít: nhà nhỏ có khi chỉ một hai nhà tắm cho sáu bảy người.
- Không có chỗ "một mình": sân thượng hoặc góc ban công thường là nơi duy nhất để ngồi riêng.
Các bài khác trong mục này đi vào từng chuyện: chia phòng theo tầng, mức tách sinh hoạt, nhà an toàn cho người già, trẻ nhỏ và ông bà chung một nhà, chỉnh nhiệt độ ánh sáng tiếng ồn, riêng tư và cách ở gần thay vì ở chung.
Góc nhìn hôm nay: nhìn gia đình mình như một bản vẽ
Một việc làm được ngay tối nay: vẽ lên giấy mặt cắt căn nhà, mỗi tầng một ô, ghi ai ngủ ở đâu, ai dùng nhà tắm nào, ai đi qua cầu thang lúc mấy giờ. Rồi hỏi mỗi người một câu: "Trong nhà mình, chỗ nào là chỗ của riêng con, của riêng bố mẹ, của riêng ông bà?" Câu trả lời thường cho thấy nhanh hơn mọi cuộc họp gia đình: ai đang thiếu chỗ, tầng nào đang quá tải.
Muốn hiểu sâu hơn về gia đình Việt qua số liệu, có thể đọc các báo cáo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 do Tổng cục Thống kê công bố, và các báo cáo về già hoá dân số của UNFPA Việt Nam. Ở góc văn hoá, những cuốn khảo cứu về làng và gia đình truyền thống của các nhà dân tộc học giúp thấy nếp ở chung đã đổi thế nào từ nhà ba gian sang nhà ống.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình nhiều thế hệ là gì?
Là gia đình có từ ba thế hệ trở lên cùng sống trong một nhà hoặc một khuôn viên, thường là ông bà, bố mẹ và các cháu. Cũng có gia đình cách thế hệ, chỉ ông bà và cháu, khi bố mẹ đi làm xa. Ranh giới "chung" ngày nay khá linh hoạt: có nhà chung tất cả, có nhà chỉ chung cửa và chia tầng.
Quy mô hộ gia đình Việt Nam bình quân bao nhiêu người?
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 của Tổng cục Thống kê, bình quân khoảng 3,5 người một hộ, giảm so với khoảng 3,8 người năm 2009. Xu hướng là hộ nhỏ dần, hộ hai thế hệ tăng, hộ có ông bà sống cùng giảm chậm.
Sống chung ba thế hệ ở thành phố còn phổ biến không?
Vẫn phổ biến, nhất là ở nhà phố có sẵn đất của ông bà hoặc nhà buôn bán. Nhưng nhiều gia đình chuyển sang dạng chia tầng, chung đất hai nhà hoặc ở gần nhau thay vì chung tất cả. Ông bà lên ở với con theo mùa để trông cháu cũng rất thường gặp.
Người cao tuổi theo luật Việt Nam là bao nhiêu tuổi?
Luật Người cao tuổi năm 2009 quy định người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Đây là mốc pháp lý, còn sức khoẻ và nhu cầu thật của mỗi ông bà khác nhau rất nhiều.
Nhà ống có hợp cho gia đình nhiều thế hệ không?
Ở được, nhưng phải tính kỹ vì các tầng xếp chồng và nối bằng một cầu thang dốc. Người già nên ở thấp, cần nhà vệ sinh gần phòng, và mỗi tầng nên có một chút không gian sinh hoạt riêng. Âm thanh và lối đi chung là hai chuyện hay gây va chạm nhất.
