Hãy chăm sóc mẹ (tên gốc Eommareul Butakhae, tiếng Anh Please Look After Mom) là tiểu thuyết của nhà văn Hàn Quốc Shin Kyung-sook, in năm 2008, kể chuyện một người mẹ ở quê lạc mất giữa ga tàu điện ngầm Seoul và những đứa con trưởng thành đi tìm mẹ, rồi nhận ra mình chưa từng thật sự biết mẹ. Cuốn sách chạm vào điều rất nhiều gia đình châu Á, trong đó có Việt Nam, đang trải qua: con cái lên thành phố, cha mẹ ở lại quê, và công việc nhà của người mẹ suốt mấy chục năm vô hình đến mức không ai nhìn thấy, cho tới khi bà vắng mặt.
Cuốn sách và tác giả
Shin Kyung-sook (sinh năm 1963) là một trong những nhà văn Hàn Quốc được đọc nhiều nhất thế hệ bà. Hãy chăm sóc mẹ bán rất chạy ở Hàn Quốc, rồi được dịch ra nhiều thứ tiếng. Bản tiếng Anh năm 2011 giúp bà nhận giải Man Asian Literary Prize, một giải thưởng văn học châu Á lớn thời đó. Ở Việt Nam, sách có bản dịch mang tên Hãy chăm sóc mẹ.
Điểm đặc biệt về cách viết: câu chuyện được kể qua nhiều góc nhìn, người con gái lớn, người con trai cả, người chồng, và cuối cùng là chính người mẹ. Nhiều phần được viết ở ngôi thứ hai, như thể người kể đang chất vấn chính nhân vật, và qua đó chất vấn người đọc.
Chuyến đi lên Seoul: khi cha mẹ phải đến với con
Câu chuyện bắt đầu từ một chi tiết nhỏ mà rất thật. Các con đã lớn, sống ở Seoul, bận rộn. Thay vì cả nhà về quê mừng sinh nhật bố mẹ như xưa, các con quyết định tổ chức ở thành phố cho tiện. Thế là hai ông bà già từ quê lên. Trong lúc lên tàu điện ngầm ở ga Seoul đông nghẹt, người chồng bước lên toa, cửa đóng, người vợ bị bỏ lại trên sân ga. Bà mất tích.
Chi tiết ấy nói lên một sự đảo chiều mà nhiều gia đình Việt nhận ra: ngày trước con về với cha mẹ, nay cha mẹ già phải tự đi đến với con, ở một thành phố họ không thuộc đường, vì lịch của con không còn chỗ cho chuyến về quê.
Căn nhà ở quê và căn bếp của mẹ
Đi tìm mẹ, mỗi người con phải lục lại ký ức về căn nhà ở quê nơi mẹ đã sống cả đời. Và điều họ nhớ nhất là những việc mẹ làm:
- Nấu nướng không ngừng: những bữa cơm cho cả nhà đông con, những món ăn theo mùa.
- Gửi đồ ăn lên thành phố: kim chi, các món ăn kèm, những túi đồ quê gửi cho các con ở Seoul, đều đặn suốt bao năm mà các con nhận như lẽ đương nhiên.
- Làm ruộng, chăn nuôi, kiếm thêm tiền để nuôi con ăn học.
- Giữ nhà khi chồng vắng: người chồng trong truyện từng bỏ nhà đi nhiều lần thời trẻ, người mẹ ở lại gánh mọi việc.
Không gian quan trọng nhất của cuốn sách vì thế không phải phòng khách mà là căn bếp và khoảng sân quê, nơi người mẹ làm việc từ tờ mờ sáng. Các con nhận ra mình nhớ từng món mẹ nấu, nhưng không nhớ mẹ thích ăn gì.
Những điều các con không biết về mẹ
Cuốn sách cay đắng nhất ở những phát hiện muộn màng. Không cần kể hết, chỉ nêu vài điều:
| Người kể | Điều nhận ra |
|---|---|
| Người con gái lớn, một nhà văn | Mẹ không biết đọc. Những lá thư, những cuốn sách con viết, mẹ chưa từng tự đọc được. Cô đã sống bao năm mà không để ý. |
| Người con trai cả | Mẹ đã đặt hết hy vọng vào anh, hy sinh để anh lên thành phố học, và anh đã nhiều lần thất hứa với mẹ. |
| Người chồng | Ông chưa từng hỏi vợ mình có mệt không, có đau không. Mẹ đã đau đầu từ lâu mà không ai đưa đi khám tử tế. |
| Chính người mẹ | Bà có một đời sống bên trong mà không ai trong nhà biết: những nỗi buồn, những người bà quan tâm ngoài gia đình, những việc thiện bà âm thầm làm. |
Bài học không phải là "con cái vô tâm". Cuốn sách cho thấy cơ chế của sự vô hình: khi một người làm một việc đều đặn mỗi ngày trong mấy chục năm, việc ấy biến thành cái nền, và người làm biến mất theo.
Lao động vô hình trong nhà: chuyện của rất nhiều gia đình
Các nhà xã hội học gọi những việc như nấu ăn, dọn dẹp, chăm người ốm, nhớ ngày giỗ, gửi quà cho con là lao động không được trả công trong gia đình. Ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, các khảo sát về sử dụng thời gian thường cho thấy phụ nữ gánh phần lớn những việc này. Hãy chăm sóc mẹ biến số liệu ấy thành một con người cụ thể: một người phụ nữ đã làm hết những việc đó cho tới khi cơ thể không chịu nổi.
Người đọc hôm nay có thể nhìn lại nhà mình bằng vài câu hỏi đơn giản:
- Trong nhà, ai là người nhớ hết mọi lịch: tiêm phòng của con, ngày giỗ, hạn đóng tiền điện nước?
- Ai là người dậy sớm nhất, đi ngủ muộn nhất?
- Bố mẹ ở quê đang gửi gì lên cho mình, và mình đã gửi gì về?
- Lần cuối mình hỏi bố mẹ "dạo này có đau ở đâu không" là khi nào?
Việc nhà là việc chung của mọi người trong nhà. Chia lại việc, ghi lại lịch chung để không dồn vào trí nhớ một người, là cách nhỏ để không ai trong nhà trở thành "người mẹ vô hình".
Đặt cạnh văn chương Việt về mẹ
Hình ảnh người mẹ quê tảo tần gửi quà lên phố không xa lạ với người đọc Việt. Văn thơ Việt có cả một dòng viết về mẹ, từ ca dao đến thơ hiện đại, và nhiều thế hệ học sinh lớn lên với những trang viết về mẹ trong sách giáo khoa. Điểm khác của Hãy chăm sóc mẹ là nó không ca ngợi sự hy sinh. Nó hỏi: vì sao chúng ta để mẹ hy sinh như thế, và chúng ta đã nhìn thấy mẹ như một con người riêng bao giờ chưa?
Góc nhìn hôm nay: đọc xong rồi làm gì
- Gọi điện cho bố mẹ và hỏi một câu về chính họ, không phải về con cháu: hồi trẻ bố mẹ thích gì, muốn làm gì.
- Về quê thay vì để bố mẹ lên, khi bố mẹ đã lớn tuổi, đi lại khó. Nếu bố mẹ lên thành phố, đón tận nơi, đừng để ông bà tự đi tàu xe giữa chỗ đông.
- Ghi số điện thoại và địa chỉ của con vào một tấm thẻ bỏ trong ví hoặc túi áo của bố mẹ già, nhất là người có dấu hiệu hay quên. Nhiều gia đình đã tìm lại được người thân lạc nhờ một tấm thẻ như vậy.
- Đưa bố mẹ đi khám khi bố mẹ than đau đầu, chóng mặt kéo dài, đừng để "chắc không sao đâu".
- Đọc sách cùng nhau: cuốn sách hợp với người từ tuổi trung học trở lên. Đọc xong, mỗi người viết cho mẹ một điều mình chưa từng nói.
Câu hỏi thường gặp
Hãy chăm sóc mẹ của ai?
Hãy chăm sóc mẹ là tiểu thuyết của nhà văn Hàn Quốc Shin Kyung-sook, in năm 2008. Bản tiếng Anh Please Look After Mom giúp bà nhận giải Man Asian Literary Prize.
Hãy chăm sóc mẹ kể về chuyện gì?
Truyện kể về một người mẹ ở quê lạc mất ở ga tàu điện ngầm Seoul khi lên thăm các con. Trong lúc đi tìm, chồng và các con nhận ra họ hầu như không biết gì về cuộc đời, nỗi đau và mong muốn riêng của bà.
Vì sao Hãy chăm sóc mẹ được viết ở ngôi thứ hai?
Nhiều phần của truyện được kể ở ngôi thứ hai, như người kể đang nói thẳng với từng nhân vật. Cách viết này khiến người đọc cảm thấy chính mình bị hỏi, như thể mình cũng là đứa con đã vô tâm với mẹ.
Hãy chăm sóc mẹ hợp với lứa tuổi nào?
Cuốn sách hợp với người đọc từ tuổi trung học trở lên. Người đã đi làm, sống xa bố mẹ thường thấy mình trong câu chuyện rõ nhất.
Lao động vô hình trong gia đình là gì?
Đó là những việc không được trả công nhưng giữ cho gia đình vận hành: nấu ăn, dọn dẹp, chăm người ốm, nhớ lịch, lo quà cáp. Vì làm đều đặn và lặng lẽ, những việc này thường bị coi là đương nhiên.
