Sazae-san, Nhóc Maruko và Shin: truyện tranh gia đình Nhật qua ba thời

Nhật Bản có cả một dòng truyện tranh và phim hoạt hình chỉ kể chuyện sinh hoạt trong nhà, và ba bộ tiêu biểu nhất là Sazae-san, Chibi Maruko-chan (Nhóc Maruko) và Crayon Shin-chan (Shin – cậu bé bút chì). Đặt cạnh nhau, ba bộ truyện vẽ lại ba thời của gia đình Nhật: nhà ba thế hệ sau chiến tranh, nhà ba thế hệ ở tỉnh lẻ thập niên 1970, và gia đình hạt nhân trả góp nhà ở vùng ven đô thập niên 1990. Người Việt đọc sẽ thấy rất nhiều điểm giống nhà mình.

Ba bộ truyện, ba thời của gia đình Nhật

Sazae-san: con rể sống nhà vợ và bữa cơm tối Chủ nhật

Sazae-san của nữ hoạ sĩ Hasegawa Machiko bắt đầu năm 1946 dưới dạng truyện tranh bốn khung trên báo, sau đó đăng nhiều năm trên báo Asahi. Bản hoạt hình truyền hình phát từ năm 1969 và vẫn chiếu hằng tuần vào tối Chủ nhật, được Sách Kỷ lục Guinness ghi nhận là loạt phim hoạt hình truyền hình chiếu lâu nhất thế giới.

Gia đình Isono có ông bà Namihei và Fune, con gái Sazae, chồng Sazae là Masuo cùng con trai nhỏ Tara, và hai em của Sazae là Katsuo, Wakame. Điểm đặc biệt: Masuo về sống trong nhà vợ, với bố mẹ vợ. Ở Nhật giữa thế kỷ 20, điều này không phổ biến, và người Việt cũng hiểu cái khó của chàng rể "ở rể" trong một căn nhà mà mọi nếp đã do nhà vợ đặt ra.

Nhịp nhà Isono

• Bữa cơm quanh chiếc bàn thấp, cả ba thế hệ ngồi cùng, ông Namihei ngồi chỗ chủ nhà.
• Sazae vụng về, hay quên, làm việc nhà hỏng mà vẫn vui; Katsuo nghịch ngợm, bị bố mắng thường xuyên.
• Hàng xóm, bạn bè, người bán hàng rong ra vào nhà như người quen, kiểu sống của một khu phố nhỏ ở Tokyo thời trước.

Người Nhật còn có cụm "hội chứng Sazae-san" để chỉ cảm giác chán nản tối Chủ nhật, khi nhạc kết phim vang lên báo hiệu sáng mai lại phải đi học, đi làm. Một bộ phim gia đình đã gắn chặt vào nhịp tuần của cả nước tới mức thành một từ.

Chibi Maruko-chan: tuổi thơ trong căn nhà có ông bà

Chibi Maruko-chan là truyện tranh mang màu sắc tự truyện của Sakura Momoko, kể về tuổi thơ của cô bé Momoko (biệt danh Maruko) học lớp ba ở Shimizu giữa thập niên 1970. Bản hoạt hình truyền hình chiếu từ năm 1990 và rất được yêu thích, ở Việt Nam bộ truyện thường được gọi là Nhóc Maruko.

Gia đình Sakura có ông nội Tomozō, bà nội, bố, mẹ, chị gái và Maruko. Căn nhà gỗ không rộng, Maruko và chị ở chung phòng, hay cãi nhau. Chỗ ấm áp nhất là quan hệ giữa Maruko và ông nội: ông chiều cháu vô điều kiện, cùng cháu bày đủ thứ chuyện, viết những bài thơ haiku vụng về. Ai lớn lên trong nhà có ông bà sẽ nhận ra ngay người ông ấy.

Những điều quen thuộc với người Việt

• Chị em chung phòng: tranh nhau góc học, đồ chơi, giờ tắt đèn.
• Mẹ quán xuyến, bố thích uống bia xem tivi: sự phân vai của một thời, được kể lại với giọng hài hước chứ không tô hồng.
• Ông bà sống cùng: bà nội lặng lẽ, ông nội vui tính, là chỗ dựa khi cháu bị bố mẹ mắng.
• Tiền nong eo hẹp: Maruko muốn món đồ bạn có mà nhà không mua nổi, chuyện rất thật của gia đình trung lưu tỉnh lẻ.

Crayon Shin-chan: nhà trả góp và người bố làm công ăn lương

Crayon Shin-chan của Usui Yoshito ra đời năm 1990 trên một tạp chí truyện tranh dành cho người lớn, nên nhiều câu đùa vốn không viết cho trẻ con. Bản hoạt hình truyền hình chiếu từ năm 1992. Ở Việt Nam bộ truyện được biết với tên Shin – cậu bé bút chì. Sau khi tác giả qua đời năm 2009, bộ truyện được nhóm trợ lý của ông vẽ tiếp.

Gia đình Nohara gồm bố Hiroshi, mẹ Misae, cậu con trai năm tuổi Shinnosuke (Shin), em gái Himawari ra đời sau và chú chó Shiro. Họ sống trong một ngôi nhà riêng hai tầng ở Kasukabe, mua bằng khoản vay kéo dài hơn ba mươi năm. Ông bố Hiroshi mỗi ngày đi tàu đông nghẹt vào Tokyo làm việc. Đây là hình ảnh rất thật của tầng lớp trung lưu Nhật thời ấy: để có nhà riêng phải ra vùng ven, đổi bằng hàng giờ đi lại mỗi ngày và một khoản nợ dài gần hết tuổi lao động.

Người Việt ở các thành phố lớn hôm nay sẽ thấy rất gần: mua nhà ở vùng ven, đi làm xa, vợ chồng tính từng khoản trả góp, con nhỏ ở nhà quậy phá. Bà mẹ Misae thường bị vẽ thành người hay cáu, ham giảm giá, nhưng đọc kỹ sẽ thấy đó là người phụ nữ gánh gần hết việc nhà và việc con trong một gia đình không có ông bà ở cùng.

Điều ba bộ truyện cho thấy về gia đình thay đổi

1. Từ ba thế hệ sang hạt nhân: nhà Isono và nhà Sakura có ông bà ở cùng, nhà Nohara thì không. Ông bà của Shin chỉ thỉnh thoảng lên chơi, và mỗi lần lên là một sự kiện.
2. Từ nhà ở phố sang nhà ở vùng ven: căn nhà trong thành phố được thay bằng căn nhà trả góp xa trung tâm.
3. Từ khu phố quen mặt sang khu dân cư mới: hàng xóm vẫn có mặt nhưng ít ra vào tự nhiên như thời Sazae.
4. Vai người mẹ: từ người nội trợ có bà và chị em đỡ đần, sang người mẹ một mình xoay xở, kiệt sức hơn.

Việt Nam đang đi qua những chuyển dịch tương tự, nhanh hơn và nén lại trong vài chục năm. Đọc ba bộ truyện liền nhau giống như xem trước những câu hỏi mà nhiều gia đình phố mình đang gặp.

Góc nhìn hôm nay: đọc và xem cùng con thế nào

• Nhóc Maruko hợp nhất để đọc cùng trẻ tiểu học: ấm áp, nhiều chuyện trường lớp và ông bà.
• Sazae-san có bản tiếng Anh tuyển chọn, hợp với người lớn muốn hiểu đời sống Nhật hậu chiến. Ở Tokyo có Bảo tàng Hasegawa Machiko tại quận Setagaya.
• Shin – cậu bé bút chì nhiều câu đùa người lớn; nếu cho trẻ xem, bố mẹ nên xem cùng và giải thích khi cần. Đây cũng là bộ dễ khơi chuyện nhất với con về việc bố mẹ đi làm vất vả ra sao.
• Thành phố Shizuoka (Shimizu nay thuộc thành phố này) có khu trưng bày về Maruko cho người hâm mộ.

Một gợi ý cho buổi tối: đọc một mẩu truyện bốn khung hay xem một tập ngắn, rồi hỏi con "nhà mình giống nhà nào nhất?". Câu trả lời đôi khi khiến bố mẹ bất ngờ.