Nghỉ thai sản theo Luật BHXH 2024: mẹ và bố được nghỉ bao lâu

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ 1/7/2025), lao động nữ đang đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc khi sinh con thường được nghỉ thai sản 6 tháng, trong đó nghỉ trước khi sinh không quá 2 tháng. Người bố đang đóng bảo hiểm xã hội cũng được nghỉ khi vợ sinh: 5 ngày làm việc nếu sinh thường, nhiều ngày hơn nếu sinh mổ hoặc sinh đôi trở lên, và phải nghỉ trong vòng 60 ngày kể từ ngày vợ sinh. Điều kiện và giấy tờ cụ thể của từng người nên hỏi phòng nhân sự hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng.

Luật nào đang áp dụng

Có hai văn bản cả nhà nên biết tên khi bàn chuyện sinh con lúc đang đi làm:

• Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật số 41/2024/QH15): thay luật năm 2014, áp dụng từ 1/7/2025. Đây là luật quy định ai được hưởng chế độ thai sản, nghỉ bao lâu, ai chi trả.
• Bộ luật Lao động 2019: có một chương riêng về lao động nữ và bảo đảm bình đẳng giới, quy định những gì chỗ làm phải làm và không được làm với người mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con nhỏ.

Bài này chỉ nêu những điểm chính đã rõ trong luật để cả nhà có khung mà tính. Luật còn có nghị định, thông tư hướng dẫn, và mỗi trường hợp (sinh non, sinh mổ, sinh đôi, mẹ không đóng bảo hiểm, nhận con nuôi) có quy định riêng. Mức hưởng cụ thể không ghi ở đây vì tính theo tiền lương đóng bảo hiểm của từng người.

Ai được hưởng chế độ thai sản

Nói gọn, chế độ thai sản đầy đủ dành cho người đang đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, tức người làm việc theo hợp đồng lao động có đóng bảo hiểm qua chỗ làm. Với trường hợp sinh con, điều kiện thường gặp là đã đóng đủ một khoảng thời gian nhất định trong 12 tháng trước khi sinh (phổ biến là từ 6 tháng trở lên). Có trường hợp riêng cho người phải nghỉ dưỡng thai theo chỉ định của bác sĩ.

Điểm mới đáng chú ý của luật 2024 là lần đầu có trợ cấp thai sản cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, nhóm thường là người làm tự do, buôn bán nhỏ. Nhà nào có người đang đóng tự nguyện nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng để biết điều kiện.

Nếu không chắc mình đủ điều kiện chưa, cách nhanh nhất là xem quá trình đóng trên ứng dụng VssID của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, rồi hỏi phòng nhân sự từ lúc mới biết mang thai, đừng đợi đến tháng cuối.

Các mốc nghỉ chính, theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024

Ngoài ngày nghỉ, luật có trợ cấp một lần khi sinh con. Trường hợp chỉ người bố đóng bảo hiểm còn mẹ không đóng, người bố có thể được nhận khoản này nếu đủ điều kiện. Đây là chỗ nhiều nhà bỏ sót vì nghĩ thai sản chỉ là chuyện của mẹ.

Mẹ muốn đi làm lại trước khi hết 6 tháng thì theo quy định phải nghỉ ít nhất 4 tháng, có xác nhận của cơ sở y tế rằng đi làm sớm không ảnh hưởng sức khoẻ, báo trước và được chỗ làm đồng ý.

Người bố nghỉ khi vợ sinh: dùng mấy ngày đó thế nào

Năm, bảy hay mười ngày không nhiều, nên tính trước cách dùng. Luật 2024 cho phép nghỉ trong vòng 60 ngày kể từ ngày vợ sinh (trước đây là 30 ngày) và có thể chia ra nhiều lần, miễn tổng không vượt mức. Nhờ vậy nhiều nhà chia như sau:

• Vài ngày quanh lúc sinh: ở viện, làm giấy tờ, đưa mẹ con về nhà.
• Vài ngày giữ lại cho tuần thứ ba, thứ tư, khi người thân đến giúp đã về và mẹ mệt nhất vì thiếu ngủ kéo dài.
• Nối thêm phép năm nếu chỗ làm cho phép, để có một quãng liền hơn.

Những ngày bố ở nhà là để làm việc thật: thay tã, tắm con, trực đêm, nấu nướng, lo giấy tờ, đi khám cùng. Bố thành thạo việc chăm con từ tuần đầu thì sau này mẹ đi làm lại, hai người mới thay nhau được.

Quyền ở chỗ làm khi mang thai và nuôi con nhỏ

Bộ luật Lao động 2019 có một số bảo vệ cụ thể. Những điểm chính:

• Chỗ làm không được sa thải hay đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
• Lao động nữ mang thai từ tháng thứ 7 (từ tháng thứ 6 nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo) và người đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi không bị bố trí làm đêm, làm thêm giờ, đi công tác xa, trừ khi chính người lao động đồng ý.
• Lao động nữ nuôi con dưới 12 tháng tuổi được nghỉ 60 phút mỗi ngày trong giờ làm mà vẫn hưởng lương.
• Hết thời gian nghỉ thai sản, người lao động được bố trí lại công việc cũ; nếu việc cũ không còn thì phải bố trí việc khác với lương không thấp hơn trước khi nghỉ.

Không cần thuộc lòng số điều. Biết là có những quyền này để khi chỗ làm đặt vấn đề, mình biết hỏi lại phòng nhân sự hoặc công đoàn.

Giấy tờ và thủ tục: hỏi sớm, nộp đúng chỗ

Người đang đi làm thường nộp hồ sơ cho chỗ làm, chỗ làm tập hợp gửi cơ quan bảo hiểm xã hội. Giấy tờ chính thường là bản sao giấy khai sinh hoặc giấy chứng sinh của con, kèm giấy tờ y tế trong các trường hợp đặc biệt như sinh mổ, sinh non. Danh mục chính xác và hạn nộp có thể thay đổi theo hướng dẫn, nên:

1. Hỏi phòng nhân sự danh sách giấy tờ từ khi mang thai được vài tháng.
2. Khi sinh, xin đủ giấy tờ ở viện trước khi ra viện, kiểm tra tên, ngày sinh không sai.
3. Làm khai sinh cho con sớm vì nhiều thủ tục khác cần đến nó.
4. Người bố cũng nộp hồ sơ riêng cho chỗ làm của mình nếu nghỉ theo chế độ.
5. Theo dõi trên VssID xem hồ sơ đã được giải quyết chưa.

Cả nhà chuẩn bị gì trong mấy tháng nghỉ

Tiền nong

Trong thời gian nghỉ, khoản nhận được là trợ cấp thai sản từ bảo hiểm xã hội chứ không phải lương, có thể khác lương thực nhận và về muộn hơn ngày lương. Cả nhà nên tính trước cho ba, bốn tháng đầu: chi phí sinh, đồ cho em bé, khám định kỳ, và để riêng một khoản dự phòng.

Việc nhà và lịch đêm

Mẹ nghỉ ở nhà không có nghĩa mẹ lo hết việc nhà. Nghỉ thai sản là để hồi phục sức khoẻ và chăm con, nên phân việc rõ: ai nấu, ai giặt, ai trực đêm ngày nào. Ông bà đến giúp thì bàn trước giúp bao lâu, giúp những gì.

Bàn giao công việc

Ở chỗ làm, báo sớm dự kiến ngày nghỉ, bàn giao việc bằng văn bản và thống nhất có liên lạc trong lúc nghỉ hay không. Nghỉ thai sản là quyền, không ai bắt buộc phải trả lời tin nhắn công việc trong thời gian này.

Sức khoẻ tinh thần

Mệt mỏi, buồn bã sau sinh khá thường gặp. Nếu buồn kéo dài, mất ngủ dù con ngủ, không muốn chăm con hay có ý nghĩ làm hại bản thân, cần đưa đi khám ngay. Người nhà để ý được dấu hiệu này thường sớm hơn chính người mẹ.