Nói chuyện tiền của nhà với con nên đi theo tuổi: trẻ mẫu giáo chỉ cần biết tiền phải đi làm mới có và mua gì cũng phải chọn; trẻ tiểu học có thể cùng bố mẹ đi chợ theo danh sách và thấy hoá đơn điện nước; tuổi thiếu niên có thể ngồi một phần buổi họp ngân sách và nhận một việc tiền thật. Điều con cần không phải con số thu nhập của bố mẹ, mà là hiểu nhà mình tiêu vào đâu, vì sao phải chọn, và cả nhà cùng quyết thế nào.
Vì sao nên cho con thấy tiền của nhà
Nhiều gia đình Việt có nếp "chuyện tiền là chuyện người lớn". Ý tốt: không muốn con lo lắng. Nhưng con vẫn thấy: bố mẹ cãi nhau sau khi xem hoá đơn, người lớn lắc đầu ở siêu thị, bảo "nhà mình không có tiền" rồi tuần sau lại mua xe mới. Không ai giải thích, con tự hiểu theo cách của con, và thường hiểu sai.
Một nghiên cứu của Đại học Cambridge năm 2013, do Cơ quan Tư vấn Tiền bạc của Anh (Money Advice Service) đặt hàng, cho rằng nhiều thói quen với tiền bạc đã bắt đầu hình thành ở trẻ từ khoảng bảy tuổi. Con học về tiền chủ yếu bằng cách nhìn người lớn trong nhà, sớm hơn nhiều so với lúc được dạy chính thức.
Chuyện tiền tiêu vặt (có nên cho, cho bao nhiêu, gắn với việc nhà hay không) là một chủ đề riêng đã có nhiều bài bàn. Bài này nói về phần rộng hơn: cho con nhìn thấy tiền của cả nhà vận hành ra sao.
Cho con biết gì theo từng tuổi
| Tuổi | Con có thể hiểu | Việc cùng làm |
|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Tiền đổi được đồ; tiền có được vì bố mẹ đi làm; không thể mua mọi thứ | Cho con cầm tiền trả một món nhỏ; nói "hôm nay mình mua cái này, cái kia để lần sau" |
| 6–9 tuổi | Nhà có những khoản phải trả hằng tháng; có khoản cần, khoản muốn; chuyển khoản cũng là tiền thật | Đi chợ theo danh sách; cho con xem hoá đơn điện và tìm cách tắt đèn khi ra khỏi phòng |
| 10–13 tuổi | Nhà có ngân sách theo nhóm; tiền phải chia cho nhiều việc; để dành cho việc lớn | Cùng lập ngân sách cho một chuyến đi chơi, một bữa sinh nhật; giữ tiền chợ một ngày |
| 14–17 tuổi | Tiền nhà, tiền học của chính con là bao nhiêu phần ngân sách; quyết định có giá phải trả | Ngồi phần đầu buổi họp ngân sách; nhận một việc tiền thật như đóng tiền mạng, đi chợ cuối tuần |
Mốc tuổi chỉ là gợi ý; con mỗi nhà phát triển khác nhau. Dấu hiệu con đã sẵn sàng cho bước tiếp theo là con bắt đầu hỏi.
Những câu con hay hỏi và cách trả lời
"Nhà mình có giàu không?"
Câu này thường xuất hiện khi con so với bạn. Không cần nói thu nhập. Có thể trả lời: "Nhà mình đủ tiền cho những việc quan trọng như nhà ở, ăn uống, đi học, khám bệnh. Còn những thứ khác thì mình phải chọn, như mọi nhà." Câu trả lời vừa thật, vừa không làm con lo, vừa không làm con thấy mình hơn ai.
"Sao bạn con có, con không có?"
Giải thích rằng mỗi nhà chọn tiêu tiền vào những việc khác nhau. Nhà bạn chọn mua món đó, nhà mình chọn để dành cho chuyến về quê thăm ông bà. Không chê nhà bạn, không tự ti về nhà mình.
"Bố mẹ lương bao nhiêu?"
Tuỳ quan điểm từng nhà. Với trẻ nhỏ, con số không có nhiều ý nghĩa và con dễ kể lại với người ngoài. Có thể nói về tỷ lệ thay vì số: "Lương của bố mẹ chia ra thế này: phần lớn cho nhà và ăn uống, một phần cho con đi học, một phần để dành." Với con tuổi thiếu niên, nhiều nhà chọn chia sẻ nhiều hơn.
"Sao không quẹt thẻ là được?"
Trẻ lớn lên với thanh toán bằng điện thoại dễ nghĩ tiền là vô hạn. Có thể cho con xem số dư trước và sau khi trả một khoản, để con thấy tiền giảm đi thật.
Những việc tiền con có thể làm cùng nhà
- Đi chợ theo danh sách: đưa con một danh sách và một khoản tiền, con chọn hàng, so giá giữa hai loại, trả tiền và đếm tiền thối. Đây là bài học về ngân sách đơn giản nhất.
- Đọc hoá đơn điện nước: cùng con xem tháng này dùng bao nhiêu, so với tháng trước. Con sẽ tự thấy vì sao bố mẹ nhắc tắt điều hoà.
- Lập ngân sách cho một việc vui: sinh nhật của con, chuyến đi chơi cuối tuần. Đưa con một khoản cố định, con tự chia ra bánh, đồ trang trí, quà mời bạn.
- Góp vào quỹ chung của nhà: con lớn có thể góp một phần tiền lì xì vào quỹ đi chơi của cả nhà và được cùng chọn nơi đi.
- Nhìn ngân sách năm học: con cấp hai trở lên có thể biết tổng tiền học thêm của mình mỗi tháng. Không để con áy náy, mà để con hiểu lựa chọn học thêm cũng là một quyết định của cả nhà.
Những điều không nên làm
- Dùng tiền để làm con thấy tội: "bố mẹ khổ thế này là vì con" khiến con mang gánh nặng không phải của con.
- Cãi nhau về tiền trước mặt con mà không cho con thấy phần làm lành. Bất đồng là bình thường; con cần thấy bố mẹ bàn xong và thống nhất được.
- Nói dối "nhà hết tiền" để từ chối. Con sẽ thấy mâu thuẫn khi nhà mua thứ khác. Nói thật hơn: "Mình có tiền, nhưng tiền này đã dành cho việc khác."
- Đẩy con vào chuyện tiền của người lớn: nợ nần, tranh chấp tài sản, lo lắng về công việc. Đó là phần người lớn tự giải quyết.
- Đem con ra so: "con nhà người ta biết tiết kiệm". Mỗi đứa trẻ học về tiền theo nhịp riêng.
Khi nhà gặp khó khăn về tiền
Con thường cảm nhận được khi nhà có chuyện, dù không ai nói. Giấu hoàn toàn đôi khi khiến con tưởng tượng điều tệ hơn thật. Với con đủ lớn để hiểu, có thể nói ngắn gọn, bình tĩnh:
- Điều gì đang xảy ra, ở mức con hiểu được: "Công việc của bố mẹ đang chậm lại, nên mấy tháng tới nhà mình tiêu ít hơn."
- Những gì không thay đổi: con vẫn đi học, vẫn ăn đủ, bố mẹ vẫn lo được.
- Con có thể góp gì nếu muốn: tắt điện, giữ đồ, cùng nghĩ món ăn đơn giản. Đừng để con thấy mình phải gánh.
Con ở tuổi mẫu giáo thì chỉ cần biết những thay đổi nhỏ trong nếp sinh hoạt và được trấn an rằng bố mẹ vẫn ở đây.
Bắt đầu từ chuyến đi chợ tới
Không cần một buổi "dạy về tiền" nghiêm trang. Lần đi chợ tới, đưa con tờ danh sách và để con tìm ba món. Lần nhận hoá đơn điện tới, gọi con lại xem cùng. Những khoảnh khắc nhỏ ấy, lặp lại nhiều lần, chính là cách con học về tiền của nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với con về tình hình tài chính gia đình không?
Nên, ở mức phù hợp với tuổi. Con không cần biết con số thu nhập, nhưng nên hiểu nhà mình tiêu vào những việc gì, vì sao phải chọn và cả nhà cùng quyết định thế nào. Chuyện nợ nần, lo lắng của người lớn thì để người lớn tự giải quyết.
Trẻ mấy tuổi bắt đầu hiểu về tiền?
Trẻ từ khoảng ba tuổi đã hiểu tiền đổi được đồ. Một nghiên cứu của Đại học Cambridge năm 2013 cho rằng nhiều thói quen với tiền bắt đầu hình thành từ khoảng bảy tuổi. Vì vậy những bài học nhỏ như cho con trả tiền, đi chợ theo danh sách nên bắt đầu sớm.
Con hỏi bố mẹ lương bao nhiêu thì trả lời sao?
Tuỳ quan điểm từng nhà. Với trẻ nhỏ, có thể nói về cách chia lương theo tỷ lệ thay vì con số: phần lớn cho nhà và ăn uống, một phần cho học, một phần để dành. Con tuổi thiếu niên có thể được chia sẻ nhiều hơn nếu bố mẹ thấy phù hợp.
Có nên cãi nhau về tiền trước mặt con?
Nên tránh cãi to trước mặt con. Nếu đã lỡ bất đồng trước mặt con, hãy để con thấy cả phần bố mẹ bàn lại và thống nhất được. Con học từ cách người lớn giải quyết bất đồng nhiều hơn từ việc không bao giờ thấy bất đồng.
Cho con tham gia việc tiền gì trong nhà?
Trẻ nhỏ có thể trả tiền một món, đi chợ theo danh sách. Trẻ lớn hơn có thể đọc hoá đơn điện nước, lập ngân sách cho sinh nhật hoặc chuyến đi chơi. Tuổi thiếu niên có thể nhận một việc thật như đóng tiền mạng hay giữ tiền chợ cuối tuần.
