Ở gần bố mẹ thay vì ở chung: khoảng cách bát súp chưa nguội trong phố

Ở gần bố mẹ thay vì ở chung là cách nhiều gia đình phố chọn khi con cái lập gia đình: mua hoặc thuê nhà cùng ngõ, cùng phường, cùng toà chung cư với ông bà, đủ gần để đưa cơm, đón cháu, có mặt khi ông bà ốm, nhưng mỗi nhà vẫn có bếp, giờ giấc và cửa riêng. Người Nhật có cách nói "khoảng cách bát súp chưa kịp nguội" cho kiểu ở này. Chọn đúng khoảng cách và thoả thuận rõ việc qua lại là hai điều quyết định ở gần có êm hay không.

Ở gần là gì, khác ở chung chỗ nào

Ở gần nằm giữa hai cực "chung một mái" và "mỗi người một thành phố". Mỗi thế hệ là một hộ riêng, nhưng khoảng cách đủ ngắn để sinh hoạt hằng ngày đan vào nhau.

Không có kiểu nào tốt cho mọi nhà. Ở gần hợp với gia đình mà hai thế hệ đều còn tự lo được phần lớn việc của mình, cần nhau nhưng không cần nhau từng giờ.

Khoảng cách bao xa là "gần"

Ở Nhật, cụm từ "スープの冷めない距離", tạm dịch là "khoảng cách bát súp chưa kịp nguội", được dùng từ lâu để nói về kiểu ở gần lý tưởng giữa con cái và bố mẹ: nấu nồi canh mang sang, tới nơi vẫn còn ấm. Ở phố Việt, có thể quy về mấy mức:

• Cùng ngõ, cùng toà: đi bộ vài phút, cháu tự chạy sang nhà ông bà được khi đủ lớn. Gần như ở chung về nhịp, nhưng tách về nhà.
• Cùng phường: đi xe máy năm mười phút. Đủ để đón cháu tan trường, đưa cơm tối, có mặt khi gọi.
• Khác phường, cùng một phía thành phố: hai ba chục phút giờ cao điểm. Qua lại theo lịch, khó có mặt ngay trong đêm.

Khoảng cách tính bằng phút đi lại giờ cao điểm, không tính bằng cây số. Hai nhà cách nhau hai cây số mà phải qua một cây cầu kẹt xe thì không còn là gần.

Chọn chỗ ở gần: hỏi gì trước

Trước khi mua hoặc thuê nhà gần bố mẹ, vài câu nên hỏi cả hai phía:

1. Gần để làm gì là chính: trông cháu, chăm ông bà, hay chỉ để hay gặp? Mục đích quyết định khoảng cách.
2. Gần bố mẹ bên nào: nếu hai bên nội ngoại cùng thành phố, chuyện này cần vợ chồng bàn thẳng với nhau. Có nhà chọn điểm giữa, có nhà chọn bên đang cần chăm hơn.
3. Đường từ nhà con sang nhà ông bà có an toàn cho ông bà đi bộ, cho cháu tự đi không: vỉa hè, đèn đường, ngã tư.
4. Chỗ đỗ xe, đường ô tô khi cần đưa ông bà đi viện.
5. Trường của cháu nằm giữa hai nhà hay ở phía nào.

Chuyện mua bán, thuê nhà, giấy tờ nhà đất là đề tài riêng; khi làm hợp đồng, nên đọc kỹ và hỏi người có chuyên môn.

Thoả thuận việc qua lại

Ở gần cũng có va chạm, chỉ là kiểu khác: ông bà sang chơi không báo trước đúng lúc nhà con đang có khách, con cháu nhờ trông cháu sát giờ, ông bà thấy con chỉ sang khi cần nhờ việc. Vài thoả thuận nên có:

• Lịch cố định: bữa cơm chung tối thứ mấy, ai đón cháu ngày nào. Lịch giúp hai bên đỡ phải đoán.
• Báo trước khi sang, một tin nhắn là đủ, áp dụng cho cả hai chiều.
• Chìa khoá dự phòng: mỗi nhà giữ một chìa của nhà kia cho lúc khẩn cấp, không dùng để tự vào khi không báo.
• Trông cháu là giúp, không phải bổn phận: hỏi trước, cảm ơn, và có ngày ông bà được nghỉ.
• Sang không chỉ khi cần nhờ: ghé uống chén trà, mang cho ông bà món mới nấu, rủ ông bà đi chợ cùng.

Khi ông bà yếu dần

Ở gần là cách ở bền khi ông bà còn khoẻ. Khi ông bà yếu đi, nhu cầu đổi: cần người ngủ cùng ban đêm, cần nấu ăn theo chế độ, cần đưa đi khám thường xuyên. Có mấy hướng gia đình hay chọn:

• Một người con chuyển sang ở cùng ông bà một thời gian, các con khác chia ca.
• Đón ông bà về nhà con, chuẩn bị phòng tầng thấp.
• Có người chăm hoặc người giúp việc ở cùng ông bà, con cháu ở gần ghé hằng ngày.
• Chuyển sang ở chung hẳn trong một căn nhà phù hợp hơn.

Bàn những phương án này từ khi ông bà còn khoẻ, và hỏi chính ông bà muốn thế nào, giúp cả nhà không phải quyết vội trong một đêm ở bệnh viện.

Những bẫy hay gặp khi ở gần

• Ông bà thành người trông cháu toàn thời gian: gần quá thì việc nhờ trông cháu tăng dần, từ "chiều nay thôi" thành mỗi ngày từ sáng tới tối. Nên đếm thật số giờ ông bà trông cháu mỗi tuần và hỏi ông bà còn muốn tới mức đó không.
• Gần mà ít gặp: chính vì "lúc nào sang cũng được" nên tuần này hẹn tuần sau, cuối cùng cả tháng chỉ gặp ở cổng trường lúc đón cháu. Lịch cố định gỡ được chuyện này.
• Người ở gần gánh hết: nhà có nhiều anh chị em, người ở gần bố mẹ nhất dễ thành người lo mọi thứ, từ đưa đi khám tới sửa bóng đèn. Các anh chị em ở xa có thể góp phần bằng tiền, bằng những đợt về thay ca, bằng việc lo giấy tờ, đặt lịch khám từ xa.
• Ông bà chuyển nhà theo con, mất bạn cũ: nếu ông bà rời khu phố đã sống mấy chục năm để tới gần con, ông bà mất hàng xóm, mất hội bạn tập dưỡng sinh buổi sáng. Giúp ông bà tìm chỗ sinh hoạt mới như câu lạc bộ người cao tuổi của phường, nhóm tập thể dục ở công viên, và đưa ông bà về thăm chỗ cũ.

Ở gần trong thế giới: vài cách làm đáng tham khảo

Ở gần không phải chuyện riêng của Việt Nam. Ở Nhật, bên cạnh kiểu nhà hai thế hệ chung một toà, nhiều gia đình chọn ở gần theo đúng tinh thần "bát súp chưa nguội". Singapore có chính sách nhà ở khuyến khích con cái mua nhà gần hoặc ở cùng bố mẹ, như khoản trợ cấp gần nhà bố mẹ (Proximity Housing Grant) của cơ quan nhà ở công. Ở nhiều thành phố phương Tây, kiểu "granny flat" hay căn phụ cho ông bà trên cùng mảnh đất cũng là một cách ở gần. Điểm chung: các nước già hoá nhanh đều tìm cách giữ các thế hệ ở gần nhau mà không bắt họ chung một mái.

Góc nhìn hôm nay: đo khoảng cách bằng một buổi chiều

Nếu đang cân nhắc chuyển nhà gần bố mẹ, thử một việc: chọn một buổi chiều ngày thường, giờ tan tầm, đi từ chỗ định ở sang nhà ông bà rồi tới trường của cháu. Ghi lại số phút, đoạn nào kẹt, đoạn nào ông bà đi bộ được. Một buổi chiều đó nói được nhiều hơn mọi bản đồ.