Quy ước màn hình cho cả nhà: kế hoạch chung từ ông bà, bố mẹ đến con

Quy ước màn hình cho cả nhà là một bộ luật chung, ghi ra và dán lên, nói rõ khi nào, ở đâu, bao lâu thì mọi người (kể cả người lớn) được dùng tivi, điện thoại, máy tính bảng. Nó hiệu quả hơn việc chỉ giới hạn trẻ con, vì trẻ học thói quen màn hình chủ yếu từ việc nhìn người lớn. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến khích mỗi nhà tự lập một "kế hoạch truyền thông gia đình" như vậy, thay vì chỉ đếm phút.

Khuyến nghị chung về thời gian màn hình theo tuổi

Các tổ chức y tế đưa ra mốc khác nhau đôi chút, nhưng cùng một hướng: càng nhỏ càng ít, và nội dung, hoàn cảnh xem quan trọng không kém số phút.

Với trẻ lớn và thiếu niên, AAP không đưa một con số cứng mà khuyên cân bằng: màn hình không được lấy đi giờ ngủ, giờ vận động, bữa ăn chung và việc học. Đó chính là chỗ một quy ước gia đình phát huy tác dụng.

Vì sao quy ước phải áp cho cả người lớn

Trẻ nhìn người lớn nhiều hơn nghe người lớn nói. Một đứa trẻ bị cấm điện thoại trong bữa cơm, trong khi bố mẹ vẫn lướt tin nhắn ngay bên cạnh, sẽ thấy luật đó bất công và tìm cách lách. Ngược lại, khi cả nhà cùng để điện thoại vào một chỗ lúc ăn tối, trẻ coi đó là nếp nhà chứ không phải hình phạt.

Người lớn cũng được lợi. Nhiều người nhận ra mình dùng điện thoại nhiều hơn mình nghĩ, nhất là vào buổi tối. Quy ước chung là cái cớ để chính người lớn bớt lại mà không cần ý chí sắt đá.

Tất nhiên người lớn có việc phải dùng điện thoại: công việc, liên lạc với trường, thanh toán. Quy ước nên tách bạch "dùng để làm việc cần" và "lướt cho qua thời gian". Khi phải nghe điện thoại trong giờ cấm, nói với con một câu: "Bố cần trả lời cô giáo một chút", để con hiểu đó là ngoại lệ có lý do.

Một quy ước gồm những gì

Không cần dài. Một tờ giấy A4 dán cạnh tủ lạnh hoặc chỗ sạc điện thoại chung là đủ. Thường gồm năm phần:

1. Vùng không màn hình

• Bàn ăn: không điện thoại, không tivi khi cả nhà ăn cùng.
• Phòng ngủ: AAP khuyên không để tivi, máy tính, điện thoại trong phòng ngủ của trẻ. Với nhà ống chật, nhiều khi phòng ngủ cũng là phòng học; khi đó thống nhất thiết bị ra khỏi phòng vào giờ ngủ.
• Trên xe máy: người lái tuyệt đối không dùng điện thoại; trẻ ngồi sau cũng không cầm điện thoại xem, vì dễ say xe, dễ rơi và không bám chắc được.

2. Giờ không màn hình

• Một khoảng trước giờ ngủ (ví dụ 30–60 phút), mọi thiết bị tắt.
• Buổi sáng trước khi đi học, đi làm.
• Khi đang làm bài tập, trừ khi bài cần dùng máy.

3. Chỗ sạc chung

Mọi điện thoại, máy tính bảng sạc qua đêm ở một chỗ ngoài phòng ngủ, ví dụ kệ phòng khách. Đây là quy tắc đơn giản mà hiệu quả nhất: thiết bị không ở cạnh giường thì không ai lướt lúc nửa đêm.

4. Thời lượng và nội dung cho từng người

Với trẻ nhỏ, người lớn chọn trước nội dung (một tập phim, một chương trình). Với trẻ lớn, thống nhất tổng thời gian giải trí ngày thường và cuối tuần, và những loại nội dung không được xem. Với người lớn, có thể chỉ là "không lướt mạng xã hội sau 21 giờ".

5. Khi phá luật thì sao

Thống nhất trước, không quyết định lúc đang nóng. Ví dụ: xem quá giờ hôm nay thì mai bớt tương ứng. Áp cho cả người lớn.

Lập quy ước cùng nhau, không áp xuống

Quy ước do cả nhà cùng ngồi bàn được giữ lâu hơn quy ước bố mẹ viết sẵn. Một buổi ngồi khoảng nửa tiếng, có thể làm theo các bước:

1. Mỗi người kể mình dùng màn hình vào lúc nào, để làm gì, thích nhất điều gì.
2. Mỗi người nói điều mình không thích ở cách người khác dùng màn hình. Trẻ thường nói thẳng: "Bố cứ cầm điện thoại khi con kể chuyện." Người lớn nên nghe, không cãi.
3. Cùng chọn ba đến năm luật đầu tiên. Ít luật mà giữ được tốt hơn nhiều luật rồi bỏ.
4. Viết ra, dán lên, mọi người ký tên hoặc vẽ hình. Trẻ nhỏ chưa biết chữ thì vẽ biểu tượng.
5. Hẹn ngày xem lại, ví dụ sau một tháng, hoặc mỗi đầu năm học.

Lấp chỗ trống khi tắt màn hình

Bớt màn hình mà không có gì thay thì cả nhà sẽ quay lại màn hình. Những thứ thay thế không cần tốn kém: một kệ sách nhỏ ở phòng khách, bộ cờ, bộ xếp hình, giấy bút màu, đi bộ quanh khu phố sau bữa tối, cùng nấu một món, nghe đài hoặc nhạc. Ông bà thường là nguồn rất tốt: kể chuyện ngày xưa, dạy cháu một việc tay chân.

Không phải mọi phút màn hình đều xấu. Gọi video với ông bà ở quê, cả nhà xem chung một bộ phim rồi bàn về nó, cùng tra cứu một câu hỏi của con, đều là những cách dùng màn hình kéo người ta lại gần nhau. Quy ước nhằm bớt kiểu dùng mỗi người một góc, không nhằm cấm tiệt.

Theo tuổi của con, quy ước thay đổi

• Trẻ mầm non: người lớn quyết định gần như toàn bộ, xem cùng con, giải thích những gì con thấy.
• Trẻ tiểu học: bắt đầu cho con tham gia đặt luật, giải thích lý do. Thiết bị dùng ở phòng chung, có người lớn ở gần.
• Trẻ cấp hai, cấp ba: chuyển dần sang tự quản. Trao đổi về an toàn trên mạng, bắt nạt qua mạng, quyền riêng tư. Luật về giờ ngủ và chỗ sạc chung vẫn nên giữ.

Nếu thấy con dùng màn hình đến mức bỏ ăn, bỏ ngủ, cáu gắt dữ dội khi bị tắt, hay thu mình khỏi gia đình bạn bè, nên trao đổi với giáo viên và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.