Khi thu nhập gia đình giảm, việc đầu tiên là cả nhà (những người lớn cùng góp tiền) ngồi lại trong vài ngày, ghi rõ thu nhập mới, xếp các khoản chi thành ba hàng ưu tiên (giữ nguyên, thu nhỏ, tạm dừng) và chọn một mốc thời gian để xem lại. Cắt theo thứ tự đã bàn thì đỡ hoảng và đỡ trách nhau hơn nhiều so với mỗi người tự thắt lưng một kiểu. Con cái nên được biết ở mức phù hợp tuổi, và nếp sinh hoạt chung của nhà nên được giữ.
Thu nhập giảm có nhiều kiểu, cách tính khác nhau
Không phải lúc nào thu nhập giảm cũng là mất việc. Gia đình có thể gặp:
- Giảm tạm thời: công ty cắt giờ làm, tiệm buôn bán ế một mùa, nghỉ thai sản, nghỉ ốm dài ngày.
- Giảm kéo dài: một người nghỉ việc ở nhà chăm con nhỏ hoặc chăm cha mẹ ốm, chuyển sang việc thu nhập thấp hơn, nghỉ hưu.
- Mất hẳn một nguồn: một người mất việc, đóng cửa tiệm, mất một nguồn hỗ trợ.
Mỗi kiểu cần cách xử lý khác nhau: giảm tạm thời thì tìm cách đi qua vài tháng, giảm kéo dài thì phải lập lại ngân sách mới. Kế hoạch tài chính của một người khi mất việc đã có tài liệu riêng; bài này nói về phần chung của gia đình: cả nhà cùng tính thế nào.
Bước một: họp cả nhà trong tuần đầu
Thời gian đầu là lúc dễ hoảng nhất và cũng dễ ra quyết định vội nhất. Một buổi họp trong tuần đầu giúp mọi người cùng nhìn một bức tranh. Gợi ý nội dung:
- Thu nhập mới là bao nhiêu, giảm trong bao lâu nếu biết. Tính cả các khoản trợ cấp có thể được hưởng (trợ cấp thôi việc, bảo hiểm thất nghiệp, chế độ thai sản, ốm đau) nếu thuộc diện. Điều kiện cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc trung tâm dịch vụ việc làm nơi ở.
- Nhà có bao nhiêu tiền dự phòng, đủ cho khoảng mấy tháng chi tiêu thiết yếu.
- Các khoản cố định không đổi được ngay: tiền nhà, khoản vay, tiền học đã đóng.
- Chọn mốc xem lại: sau một tháng, sau ba tháng. Có mốc thì không ai phải lo mãi trong mơ hồ.
Người bị giảm thu nhập thường mang cảm giác có lỗi. Buổi họp không phải để tìm lỗi. Câu mở đầu nên là "nhà mình cùng tính", không phải "giờ tính sao đây".
Bước hai: xếp khoản chi thành ba hàng
| Hàng | Gồm gì | Cách làm |
|---|---|---|
| Giữ nguyên | Nhà ở, ăn uống cơ bản, thuốc men và khám bệnh, tiền học bắt buộc của con, khoản vay phải trả, bảo hiểm y tế | Ưu tiên trả trước. Nếu không trả nổi khoản vay, liên hệ ngân hàng sớm để hỏi phương án |
| Thu nhỏ | Tiền chợ (đổi món, nấu ở nhà nhiều hơn), điện nước, đi lại, hiếu hỉ (mức vừa sức), quà biếu | Đặt mức mới thấp hơn, xem lại sau một tháng |
| Tạm dừng | Ăn ngoài, mua sắm không thiết yếu, du lịch, gói giải trí, đổi đồ mới, một phần học thêm | Ghi danh sách, nói rõ là tạm dừng, không phải bỏ hẳn |
Việc xếp hàng nên làm cùng nhau. Mỗi người có một khoản mình coi trọng: người lớn tuổi coi trọng biếu xén họ hàng, người trẻ coi trọng gói tập thể thao, con coi trọng lớp vẽ. Nghe nhau trước khi cắt giúp không ai thấy mình bị gạt đi.
Ghi danh sách "tạm dừng" ra giấy cũng có ích về tinh thần: khi tình hình khá lên, cả nhà biết khoản nào được mở lại trước.
Những khoản đừng vội cắt
- Bảo hiểm y tế: đang khó khăn mà ốm thì gánh nặng tăng gấp bội.
- Bữa ăn đủ chất của trẻ nhỏ, người già, người ốm: thay món rẻ hơn được, nhưng đừng bớt chất.
- Khoản riêng nhỏ của mỗi người: thu nhỏ lại, nhưng giữ một chút. Hoàn toàn không có gì cho riêng mình trong nhiều tháng dễ làm người ta cáu bẳn.
- Những việc giúp tìm lại thu nhập: điện thoại, mạng, đi lại phỏng vấn, khoá học ngắn liên quan đến việc mới.
Những điều nên tránh trong lúc khó
- Vay để duy trì nếp chi tiêu cũ. Vay tiêu dùng, vay qua ứng dụng lúc thu nhập đang giảm dễ đẩy gia đình vào vòng nợ khó thoát. Đặc biệt cảnh giác với những lời mời vay nhanh không cần giấy tờ.
- Giấu nhau. Người bị giảm thu nhập giấu vợ hoặc chồng, tự vay bù vào, đến lúc lộ ra thì mất cả tiền lẫn lòng tin.
- Cắt hết một lúc. Cắt mạnh quá trong tuần đầu thường chỉ giữ được vài tuần rồi vỡ. Cắt theo thứ tự, từ từ, dễ giữ hơn.
- Lấy tiền học, tiền để dành dài hạn của con ra chi tiêu mà chưa bàn. Nếu buộc phải dùng, cả nhà biết và có kế hoạch bù lại.
Giữ nếp nhà khi tiền ít đi
Thu nhập giảm không chỉ là chuyện tiền. Nó ảnh hưởng tới tinh thần của cả nhà. Những nếp nhỏ giữ được giúp mọi người thấy cuộc sống vẫn bình thường:
- Bữa cơm chung: nấu đơn giản hơn nhưng vẫn ngồi cùng nhau. Đây là lúc bữa cơm có giá trị nhất.
- Niềm vui không tốn tiền: đi dạo công viên, đọc sách thư viện, chơi cùng con ở nhà, về thăm ông bà.
- Chia việc lại: người đang ở nhà nhiều hơn có thể nhận thêm việc nhà, nhưng không nên mặc định dồn hết; việc tìm thu nhập mới cũng cần thời gian và sức.
- Cập nhật cho con: con đủ lớn nên được biết ngắn gọn điều gì đang xảy ra, điều gì không đổi (vẫn đi học, vẫn ăn đủ), và con có thể góp gì nếu muốn.
Khi nào nên nhờ người khác
Nhiều gia đình Việt có nếp tựa vào nhau: ông bà đỡ một phần, anh chị em giúp một thời gian. Nhận giúp đỡ không có gì xấu hổ, chỉ nên nói rõ là cho hay cho mượn, và nếu là mượn thì hẹn trả thế nào, để sau này không ai khó xử.
Nếu khoản vay ngân hàng có nguy cơ trả chậm, nên chủ động liên hệ ngân hàng trước kỳ hạn để hỏi các phương án hiện có, thay vì để quá hạn. Nếu thu nhập mất hẳn và gia đình thuộc diện khó khăn, có thể hỏi chính quyền phường, xã về các chính sách hỗ trợ đang áp dụng.
Áp lực tiền bạc kéo dài có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ tinh thần. Mất ngủ triền miên, cáu giận, buồn bã kéo dài là dấu hiệu nên nói chuyện với người thân tin cậy hoặc tìm tới cơ sở y tế.
Sau mốc xem lại
Đến mốc một tháng hoặc ba tháng đã hẹn, cả nhà ngồi lại: mức mới có giữ được không, khoản nào cắt quá tay, khoản nào còn cắt được. Nếu thu nhập đã hồi lại, mở lại danh sách "tạm dừng" theo thứ tự, và trước khi mở lại, trích một phần bù vào quỹ dự phòng đã dùng. Lần sau gặp khó, nhà sẽ vững hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập giảm thì nên cắt khoản nào trước?
Nên tạm dừng các khoản không thiết yếu như ăn ngoài, mua sắm, du lịch, gói giải trí trước. Sau đó thu nhỏ tiền chợ, điện nước, đi lại, hiếu hỉ. Giữ nguyên nhà ở, ăn uống cơ bản, thuốc men, tiền học bắt buộc và bảo hiểm y tế.
Có nên nói với con khi nhà khó khăn về tiền?
Với con đủ lớn, nên nói ngắn gọn và bình tĩnh điều gì đang xảy ra, điều gì không thay đổi như vẫn đi học, vẫn ăn đủ. Có thể để con góp những việc nhỏ như tắt điện, giữ đồ, nhưng không để con thấy mình phải gánh. Chuyện nợ nần là việc của người lớn.
Mất việc có được trợ cấp gì không?
Tuỳ trường hợp, người lao động có thể được trợ cấp thôi việc hoặc bảo hiểm thất nghiệp nếu đủ điều kiện theo quy định. Điều kiện và thủ tục cụ thể nên hỏi trung tâm dịch vụ việc làm hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi ở, nên làm sớm vì có thời hạn nộp hồ sơ.
Có nên vay tiền để duy trì chi tiêu khi thu nhập giảm?
Nên tránh vay để giữ nếp chi tiêu cũ, nhất là vay tiêu dùng hay vay qua ứng dụng lãi cao. Nếu cần, ưu tiên cắt giảm theo thứ tự và dùng quỹ dự phòng trước. Nhận giúp đỡ từ người thân thì nói rõ là cho hay mượn.
Bao lâu nên xem lại ngân sách sau khi thu nhập giảm?
Nên hẹn mốc xem lại sau một tháng và sau ba tháng. Có mốc rõ ràng giúp cả nhà đỡ lo trong mơ hồ, đồng thời kịp điều chỉnh nếu mức cắt quá tay hoặc chưa đủ.
